متن مسألتان : الاولى : أنّ الوصف ب « إلّا » و ما بعدها على قسمين :
أحدهما : أن يطابق ما بعد « إلّا » موصوفها في الإفراد أو غيره فالوصف مخصّص نحو . . .
شرح در بحث « إلّا » وصفيه دو مسأله مطرح است :
اوّل : اقسام وصف به آن .
دوّم : فرق آن با « غير » .
1 - وصف توسط « إلّا » و مابعد از آن بر دو قسم است :
الف : وصف مخصّص : و آن در جايى است كه اسم مابعد « إلّا » با موصوف مطابقت داشته باشد در مفرد و غير مفرد بودن مثل تثنيه و جمع ، مانند : « لو كان معنا رجل إلّا زيد لغلبنا » كه « زيد » با « رجل » كه موصوف است در مفرد بودن مطابقت دارد پس وصف مخصص است و از اين جهت به آن مخصّص گويند كه موصوف يك كلمه كلى است كه مىتواند بر هرفردى تطبيق شود ، لكن با توصيف آن توسط « إلّا » و مابعد ، قدرت تطبيق آن كم مىشود و بعضى از افراد از آن خارج شده و تخصيص مىخورد ، مانند مثال كه معناى آن عبارت است اگر با ما مردى بود كه اين چنين صفت داشت غير از زيد بود هرآينه غلبه پيدا كرده بوديم .
از خصوصيت وصف مخصص ، اين است كه حذف آن ، موجب اخلال در معناى كلام مىشود .
ب : وصف مؤكّد : و آن در جايى است كه اسم مابعد « إلّا » با موصوف در تعداد مخالف باشند ، مانند : « له عندي عشرة إلّا درهم » كه يك درهم با عشرة باهم در تعداد مخالفند و از اين جهت به آن مؤكّد گويند ، كه از طرفى حذف آن موجب اختلال در كلام نمىشود و از طرف ديگر همان معناى موصوف را به نحو ديگر تكرار مىكند زيرا معناى مثال اين گونه مىشود : براى او نزد من ده درهم است كه اين چنين
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 146
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص١٤٦