و اعلم يا بنى أنّ من كانت مطيّته اللّيل و النّهار فإنّه يساربه و إن كان واقفا ، و يقطع المسافة و إن كان مقيما وادعا .
و اعلم يقينا أنّك لن تبلغ أملك ، و لن تعدو أجلك ، و أنّك فى سبيل من كان قبلك ، فخفّض فى الطّلب ، و أجمل فى المكتسب ، فإنّه ربّ طلب قد جرّ إلى حرب ، و ليس كلّ طالب بمرزوق ، و لا كلّ مجمل بمحروم .
و أكرم نفسك عن كلّ دنيّة و إن ساقتك إلى الرّغائب ، فإنّك لن تعتاض بما تبذل من نفسك عوضا ، و لا تكن عبد غيرك و قد جعلك اللّه حرّا ، و ما خير خير لا ينال إلّا بشرّ ، و يسر لا ينال إلّا بعسر ؟ !
شرح
و بدان اى پسرك من ، كه براستى هركس مركبش شب و روز باشد ( چون شبانهروز يكسره راه برود ) چنين مركبى آن سوار را مىبرد اگرچه خودش راه نرود ، و راه مىپيمايد اگرچه او در استراحت و آرامش باشد .
و اين را نيز بهطور قطع و يقين بدان كه هرگز به آرزوى خود نخواهى رسيد ، و هرگز از اجل ( و زمان معيّن فرا رسيدن مرگ ) خود نخواهى رست ، و تو در راه كسانى هستى كه پيش از تو به اين راه رفتهاند . پس با اين وضع در طلب دنيا آسان بگير ( و سختگير نباش ) و در كسب و كار ميانهرو باش ( و زياد تلاش مكن ) كه چه بسيار تلاشها كه به نيستى اصل مال منجرّ شود ( گذشته از اينكه ) هر تلاشكننده و طالب مالى هم روزى نخواهد داشت ، و هر ميانهروى هم محروم نخواهد بود .
و نفس خود را از هر پستى و زبونى گرامى داشته و نگهدار اگرچه تو را به خواستههاى زياد برساند ، زيرا فضايل و كمالاتى كه ( در اين راه ) در نفس خود خرج مىكنى عوض آن را نخواهى يافت ( و آنچه احيانا به دست آورى ، نمىتواند عوض شرف و انسانيّتى باشد كه براى پيدا كردن آن صرف كردهاى ) و بندهء ديگرى نباش با اينكه خداوند تو را آزاد آفريده ، و چه خوبى دارد آن خيرى كه به دست تو نيايد جز به شرّ و بدى ، و آن گشايشى كه به انسان نرسد جز به سختى و دشوارى !