خور و خواب تنها طريق دد است * بر اين ( 1 ) بودن ، آيين نابخرد است
خنك نيكبختى كه در گوشهيى ، * به دست آرد از معرفت توشهيى
بر آنان كه شد سر حق آشكار ، * نكردند باطل بر او اختيار
و ليكن چو ظلمت ندانى ز نور ، * چه ديدار ديوت چه رخسار حور ( 2 )
تو خود را از آن در چه انداختى ، * كه چه را ز ره باز نشناختى
بر اوج فلك چون پرد جره باز ، * كه در شهپرش بستهاى سنگ آز ؟
گرت دامن از چنگ شهوت رها * كنى ، رفت تا سدرة ( 3 ) المنتهى
كسى كو كم از عادت خويش خورد ، * بتدريج خود را ملك خوى كرد
كجا سير وحشى رسد در ملك ! * نشايد پريد از ثرى ( 4 ) ، بر فلك
نخست آدمى سيرتى پيشه كن * پس آنگه ملكخويى انديشه كن
تو بر كرهء تو سنى بر كمر ( 5 ) * نگر تا نپيچد ز حكم تو سر ،
كه گر پالهنگ ( 6 ) از كفت درگسيخت ، * تن خويشتن كشت و خون تو ريخت
به اندازه خور زاد ، اگر مردمى * چنين پر شكم آدمى يا خمى ؟
درون جاى قوت است و ذكر و نفس ، * تو پندارى از بهر نان است و پس
كجا ذكر گنجد در انبان آز ؟ * به سختى نفس مىكند ، پا دراز ( 7 )
. . . . . . . . . .
شرح
( 1 ) . بر اين بودن : گرفتار خواب و خور بودن .
( 2 ) . و ليكن چو ظلمت . . . : در بعضى نسخهها « و ليكن چو ظلمت نداند ز نور . چه ديوار ديوش چه رخسار حور » .
( 3 ) . سدرة المنتهى : نام درختى است در آسمان كه ذكر آن در سورهء مباركه « نجم » آمده است و برحسب قصهء معراج در آنجا پرواز جبرئيل فرشته مقرب خدا پايان پذيرفته و پيغمبر اكرم از آن درگذشته است .
( 4 ) . ثرى : ( با فتح اول ) : خاك .
( 5 ) . بر كمر : بر كمر كوه . مراقب خود باش كه مركب تو كره اسبى ناآموخته و سركش است و مسير تو كمر كوه و دشوارترين راههاست . اگر مركب از فرمان تو سركشد يعنى نفس مطيع عقل تو نباشد ، هم ترا هلاك مىكند و هم خود به هلاكت ميرسد .
( 6 ) . پالهنگ : مخفف پالاآهنگ مركب از « پالا » به معنى اسب جنيب ( اسب يدك ) و « آهنگ » به معنى كشيدن ، كمندى كه بر يك جانب لگام اسب ميبندند و اسب جنيب را با آن مى - كشند و بر هرچه باعث بستن و مقيد كردن باشد پالهنگ اطلاق مىگردد .
( 7 ) . پا دراز : پا دراز بودن نفس به سختى كنايه از امتداد و كشش نفس است . يعنى در حالى كه نفس بواسطهء پرخورى نمىتواند آزادانه بالا آيد و فرو رود كجا در درون پر از غذا كه جاى نفس را تنگ كرده ذكر الهى ميگنجد !