« هام ، هامه » مىناميدهاند ، بعقيدهى آنها اين پرنده كوچك است و بتدريج بزرگ و كلان مىشود تا جثهاش باندازهى نوعى از جغد ( صدى ) مىرسد ، او هميشه در دخمهها و ويرانهها منزل دارد ، هم او ، اخبار و ماجراهاى فرزند ميت را به گوش وى مىرساند ، اين عقيده را اسلام باطل شمرده و حضرت رسول اكرم فرموده است : لا هام . ( هام وجود ندارد ) مروج الذهب ، طبع مصر ، در حاشيهى كامل ابن الاثير ، ج 4 ، ص 112 .
ابن سينا در قصيدهى عينيه خود نفس انسانى را به ورقاء ( كبوتر ) تشبيه كرده است ، اين قصيده متضمن وصفى است از هبوط جان از جهان برين و پيوستنش بدين جسم فرودين و باز گشت او بعالم علوى ( جع : طبقات الاطباء از ابن ابى اصيبعه ، طبع مصر ، ج 2 ، ص 10 ) نيز او رسالهاى بنام ( رسالة الطير ) تاليف كرده و جان حكما را به مرغان آزاد تشبيه نموده است .
ابو حامد محمد بن محمد غزالى ( 505 - 450 ) هم رسالهاى بدين نام دارد كه چگونگى اجتماع مرغان و رهايى آنها را از قفس باز مىگويد ( جع :
شرح احوال و نقد و تحليل آثار شيخ فريد الدين محمد عطار نيشابورى ، انتشارات انجمن آثار ملى ، ص 344 - 336 ) .
در كليله و دمنه يك باب وجود دارد بنام « باب الحمامة المطوقة » كه در رسائل اخوان الصفا آن را رمزى از گرفتارى روح و طريق آزادى آن شمردهاند .
( رسائل اخوان الصفا ، چاپ مصر ، ج 1 ، ص 63 ) .
بر بنده معلوم نيست كه ابن سينا اين تمثيل را از كدام مأخذ « از كليله و دمنه يا از روى عقيدهى عرب جاهليت » گرفته است . شايد كه در مأخذ يونانى چنين تمثيلى يافته است ، اين مطلب را درست نمىدانم . بهر حال پس از قصيده و رسالهى ابن سينا ، اين جنس تعبير از روح و تشبيه آن به مرغ و تمثيل بدن به قفس و دام متداول شده است و تا آن جا كه اطلاع محدود من اقتضا مىكند
شرح مثنوى شريف ( فارسى ) — صفحة 628
مساهمون: بديع الزمان فروزانفر
ص٦٢٨