مجاهدهى با نفس ، سخت و دشوار است براى آن كه در حقيقت كوششى است بر خلاف ميل و شهوت كه از زندگى بشر جدا نيست و يا ظهور وجود و يا ركنى از اركان اصلى حيات و زندگانى بشر است و بدين جهت بعضى معتقد بودهاند كه اين مجاهده سودى ندارد و بثمر نمىرسد ولى عدهاى هم اعتقاد دارند كه اين مجاهده مفيد است و اصلاح و تزكيهى نفس امرى است كه از روى قوانين درست و با دوام عمل امكان مىپذيرد ، اين گروه ميانهى صفاتى كه بنحو كمال در انسان بوجود مىآيد و غير اختيارى است مانند رنگ و شكل و هر چه مربوط بخلقت آدمى است با آن چه بنحو كمال و تمام موجود نمىشود و از جنس خوى و خلق است ، فرق مىگذارند و نوع دوم را اختيارى فرض مىكنند كه بوسيلهى تربيت صحيح ، قابل اصلاح و تغيير است ولى بهر صورت سختى و دشوارى آن را هيچ كس انكار نمىكند .
مولانا نيز عقيدهى دوم را اختيار كرده ولى بگفتهى وى نفس را نيروى عقل و هوش مسخر نتوان كرد ، شايد از آن رو كه عقل و هوش هنگام غلبهى هوى و آرزو ، روى در حجاب مىكند و از كار فرو مىايستد و چون مستى شهوت نيرو گرفت مانند حالت سكر و بىخودى كه از خوردن شراب دست مىدهد ، عقل آدمى از تصرف باز مىماند و قواى بدن از اطاعت خرد و هوش سر مىپيچد و چه بسا كه درين حالت عقل و هوش بدنبال هواهاى نفسانى مىروند و آن را توجيه مىكنند و بر صحت و فايدهى آن دليل مىتراشند و راه و نقشههاى دقيق براى وصول بدان نشان مىدهند و طرح مىكنند پس عقل و هوش عادى نمىتواند نفس را در زير بار اطاعت كشد مگر عنايت الهى مددكار شود و انسان به پشتيبانى آن عنايت و رهبرى ولى كامل بتزكيه و تهذيب نفس توفيق يابد ، اين نكته به زودى در سخن مولانا مذكور خواهد شد . براى اطلاع از عقيدهى پيشينيان دربارهى تغيير اخلاق و رياضت نفس ، جع : كشف المحجوب هجويرى ، طبع
شرح مثنوى شريف ( فارسى ) — صفحة 483
مساهمون: بديع الزمان فروزانفر
ص٤٨٣