نمىآورم . و اما عادت شبهاى ايشان چنين بود كه به مهمانى و غير ميهمانى نمىرفت و پس از اداى فرائض و نوافل ، استراحت مىفرمود و دل شب در مناجات با قاضى الحاجات حالاتى داشتند كه وصفش به قلم راست نيايد ؛ از جمله حالات شب ايشان مانند ديوانه و عاشق لقاى حق بودند بهطورى كه توان گفت آن بزرگوار پيروى از مولاى خود امير المؤمنين مىنمود در درك كردن طلوع فجر ؛ ( چنان كه در كتاب كبريت احمر به روايت بيت الاحزان موقعى كه حضرت على عليه السّلام را از مسجد به خانه مىبردند ، صبح دميده بود . فرمود : روى مرا به مشرق كنيد . فرمود :
« وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ »
اى صبح تو شاهد و گواهى و از تو شهادت خواهم خواست كه از بدايت امر كه با رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نماز خواندم مرا تا امروز خفته نيافتى و هميشه تفحص از تو مىكردم ) « 1 » ؛ و از فرمايشات مرحوم ملكى رحمة اللّه عليه اين بود كه فرمودند : در مجلس استادم جناب آخوند ملا حسينقلى همدانى مذاكره حب جاه شد . من عرض كردم : به حمد اللّه من حبّ جاه ندارم . رو كرد به مرحوم حاج شيخ كاظم و فرمود : ببين ميرزا جواد چه مىگويد ؟ اين مطلب گذشت تا موقعى كه عدّهاى از ملكىهاى تبريز آمدند به زيارت كربلا . بر من ظاهر شد كه معاشرتم با آنها همه ناشى از حب جاه است . اينگونه بود فرمايشات ايشان كه مؤثر واقع مىشد . حقير در شبى از شبهاى ماه رمضان براى كارى بيرون شهر رفته بودم ، ديدم عدهاى از جوآنها و چند نفر هم از اهل علم براى تفريح و گردش بيرون رفته بودند .
اين منظره بر من ناگوار آمد . روزش پس از نماز ظهر و عصر و خاتمه فرمايشات ايشان ، به عادت همه روز در ايوان مدرسه فيضيه ، حقير ذكر مصيبت مىكردم . آن روز قبل از ذكر مصيبت ، قضيه شب گذشته را عنوان كردم به اين نحو كه چرا بايد ماهى كه فرمودند :
« دعيتم الى ضيافة اللّه » كه روزش بهترين روزها و شبش بهترين شبها . نفسها در آن ثواب تسبيح دارد . خواب در آن عبادت است . « 2 » آن روز گذشت . صبح روز ديگر در مسجد بالاسر پس از نماز خواستم سؤالى از ايشان بكنم ، تا چشم شريفش به من افتاد ، مرا در معرض عتاب درآورده فرمود : ديدى روز قبل چه كردى ؟ در حضور اشخاص مختلفه از عوام و غيره ، چرا بايد به اين نحو اسم اهل علم و علما را ببرى ؟ مگر تفريح غير مشروع است كه بايد علما منبر بروند و به اهل علم مطالبى را بگويند كه ممكن است به نحو
هامش
( 1 ) . كبريت احمر 254 .
( 2 ) . چرا بايد اهل علم به تفريح بروند ؟ به سايرين از جلالت اين ماه تذكّر ندهند .