شتر چرانى چون جناب اويس و ابراهيم ، نظر حقارت به مردمان پستپوش منما ديدهء دل بگشا دل او را ببين با كه راه دارد نظر نما اگر اهل نظرى به معاملهء خدا و رسول نسبت به عبيد و دوستان از تنگدستان .
ام مكتوم كه اسم او عبد اللّه بود از بنى عامر بن لوى چنانچه ابو الفتوح در تفسير خود مىنويسد : مردى بود نابينا به نزد رسول صلّى اللّه عليه و آله آمد در حالىكه آن حضرت با عتبة بن ربيعه و ابو جهل بن هشام و عباس بن عبد المطلب و پسران اميّة بن خلف سخن مىگفت و ايشان را دعوت به دين اسلام مىنمود و از سر حرص او بر ايمان ايشان خويشتن را به آن داده بود . ام مكتوم نابينا بود نمىديد حضرت مشغول است به سخن با آنها گفت : يا رسول اللّه اقرئنى و علّمنى ممّا علمّك اللّه . براى من قرائت كن از آنچه خدا به تو ياد داده و به من ياد ده از شرائع اسلام . يكبار و دوبار عرض خود را تكرار نمود كلامى را با آن جماعت در بين بود قطع مىنمود رسول صلّى اللّه عليه و آله روى از او برگردانيد و او را از آن كراهت آمد كه سخن او را قطع مىكرد و ديگر آنكه نخواست آن كافران گويند اتباع و محبّان دعوت او نابينايانند و مردم سفلهاند از اين سبب كراهت در روى رسول صلّى اللّه عليه و آله پديد آمد حق تعالى اين آيهء را فرستاد : روى گردانيدى و عبوس نمودى چون امّ مكتوم نابينا آمد و اين قول ابن عباس و قتاده و بعضى است .
امّا خلاف ميان مفسّران در آن افتاد كه مراد به وصف عبوس و اين صفات كيست ؟
جماعتى گفتند : مراد رسول صلّى اللّه عليه و آله است و محقّقان گفتند : مراد رسول صلّى اللّه عليه و آله نيست براى آنكه اين صفات مذموم هستند و اگر در حق بعضى فقهاء و علماء گفتند متنفر باشد فكيف در حق رسول صلّى اللّه عليه و آله كه خداى تعالى او را از اين صفات تنزيه كرد بقوله تعالى :
وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ . . .
« 1 » و او را به حسن خلق و كرم طبع وصف كرد بقوله تعالى :
وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ
« 2 » و اخبار متواتر است بر آنكه عادت رسول صلّى اللّه عليه و آله با دشمنان و كافران بر خلاف اين بود فكيف با دوستان و مؤمنان و محبّان . و در اخبار آمده است كه رسول صلّى اللّه عليه و آله دست در دست غلامى سياه نهادى كريه الخلق و الرايحة روا نداشتى كه دست از دست او ببرد تا هم او آغاز كردى و دست از دست رسول صلّى اللّه عليه و آله ببردى از فرط حيا و كرم خلق ديگر آنكه اين بلا شك متنفر باشد و رسول صلّى اللّه عليه و آله از متنفرات اخلاق منزّه
هامش
( 1 ) - سورهء آل عمران ( 3 ) ، آيهء 159 .
( 2 ) - سورهء قلم ( 68 ) ، آيهء 4 .