و بر او شبهه شد و كار زشتى را كرد ، پس عزم كار خوبى كرد و خطا كرد زشت را كرد ، به خيال خوبى و يا به خيال آنكه خدا خواسته از حكمت درگذشت و موافقت حكمت نكرده و اين كار زشت او كه صورت گرفته و لو زيان نكند به روح او چو به عنوان زشتى نكرده ولى خود كار چنانكه در جاى خود روشن شده ، سودمند هم نخواهد بود و اگر سودى هم باشد ، آن ثواب بر آن عزم و انقياد خواهد بود نه بر خود كار و لكن ارسطو خوب نكرده كه اين را هم در رديف كار زشت قرار داده و اگر شقّ ثالثى قرار مىداد ، چنانكه معلوم شد كه نه سود كند كه سودى نداشت و نه زيان كند كه به عنوان زشتى اراده نكرده و سود و زيان اخروى بر كردههاى اختيارى بار شود و يا آنكه از شقّ اوّل قرار مىداد ، نظر به اينكه به عزم خوبى كرده و به اين عمل انقياد داشته و منقاد مثاب و مأجور است ، بهتر بود و يا آنكه بدى را ديد و فهميد بدى او را و عزم بدى كرد و خطا هم نكرد و آن بدى را بهجاى آورد ، و حال آنكه حكمت و دانايى او مقتضى بود كه ترك كند و بهجاى نياورد ، اين كس از حكمت درگذشت و موافقت حكمت نكرد و آن حكمت كرده را سودمند نگردد و فضلى ندارد بلكه چنانكه گذشت و بال او گردد ، در قرآن كريم زنان پيغمبر را كه در خانوادهء حكمت بودهاند ، كارهاى زشت آنان را به عذاب مضاعف تهديد و توعيد « 1 » نموده و اين نيست الّا چونكه دانا بودهاند « 2 » و نيز فرمودهاند : دانايى كه جهّال را هدايت كند و خود به دانايى خود عمل نكند ، در روز قيامت پرحسرت و افسوس باشد . « 3 »
هامش
( 1 و 2 ) - ترساندن و وعدهء عذاب دادن . در سورهء مباركهء احزاب آيات 29 تا 34 در مورد زنان پيامبر صلّى اللّه عليه و إله است . همسران پيامبر صلّى اللّه عليه و إله بعد از پارهاى غزوات كه غنايم زيادى در اختيار مسلمين قرار گرفت ، تقاضاهاى مختلفى از پيامبر در مورد افزايش نفقه يا لوازم زندگى كردند ، پيامبر از انجام آنها سرباز زد و يك ماه از ايشان كناره گرفت تا آيات 28 تا 31 اين سوره نازل شد كه اگر زندگى دنيا را مىخواهيد ، مىتوانيد از پيامبر جدا شويد و اگر به خدا و رسول دل بستهايد ، بمانيد و از پاداش اخروى برخوردار شويد ، شما موقعيّت حسّاسى داريد ، اگر تقوا پيشه كنيد ، مقام ممتازى خواهيد داشت .
( 3 ) - نهج الفصاحة ، كلمهء 305 : « اشد الناس حسرة يوم القيامة رجل امكنه طلب العلم فى الدنيا فلم يطلبه و رجل علم علما فانتفع به من سمعه منه دونه » پيامبر صلّى اللّه عليه و إله فرمود : روز قيامت از همه كس بيشتر آنكسى حسرت مىخورد كه مىتوانسته در دنيا علم بياموزد ، نياموخته و مردى كه آموخته و ديگران از او شنيده و بهرهمند شدند ، امّا خود بىبهره مانده است .