ارسطو گفت : بلى .
ديوخس گفت : چگونه ؟
ارسطو گفت : نيكوكار عامّه عزم نيكويى دارد و به طريق خطا مىكند ، و بدكردار عزم بدى دارد و مىكند « 1 » همان بدى را و هر دو در خطا يكسان باشند ولى يكى را كه به عزم نيكويى كرده افزونى است بر آنكه به عزم بدى ، بدى را كرده البته ، و اين سخن ارسطو بهطور عموم درست نيست مگر در جهل به موضوع حكم و يا جهل به حكم دارد از جهت قصور نه از تقصير و به بيان ديگر جاهل به موضوع و جاهل قاصر چون عزم نيكويى دارند مثاب خواهند بود و جهل آنها عذر آنها شود و فزونى دارد بر آنكه عازم زشتى است و زشتكار است ، جهل به موضوع مثل آنكه دو نفر شراب مىخورند و مىدانند شراب خوردن بد است لكن يكى نمىداند كه شراب است و به عزم آنكه سركه است ، مىخورد ، به عزم ثواب « 2 » و ديگرى مىداند كه شراب است و مىخورد و البته آن جاهل فزونى دارد بر اين زشتكار و حال آنكه هر دو شرابخوار و زشتكارند ، و جاهل قاصر مثل آنكه در جاى دور از عالمى ، كسى واقع شده و دستش به دانايى تا مدّت زمانى نمىرسد و ندانسته كه شراب حرام است و مىخورد به عزم اباحه و يا به عزم ثواب مثل سركه خوردن و ديگرى شنيده و دانسته كه خدا شراب را حرام كرده است و با اين مىخورد و لو هر دو خطاكارند لكن و لكن آن جاهل قاصر به واسطهء همان عزمى كه بر نيكويى كرده فزونى دارد بر آن زشتكار دانا چنانكه ائمّه فرمودهاند : « نية الحسنة حسنة » و « نية المؤمن خير من عمله » « 3 » و امّا جاهل مقصّر كه مىتواند از دانا بپرسد ، زشت و زيباى عمل را و بدون پرسش عمل زشتكارى را پيشه سازد ، البته اين عمل زشت به زشتى زنده است و مرده نخواهد بود و در آخرت او را خواهد گزيد ، و فرق اين با داناى به زشتكارى
هامش
( 1 ) - در نسخهء آقاى مينوى عوض « مىكند » ، بكرد آمده است .
( 2 ) - اين عبارت نادرست بهنظر مىرسد ، احتمال دارد كه خطاى ناسخ باشد و صحيح آن چنين باشد « نه به عزم شراب » .
( 3 ) - كافى ، ج 2 / 84 : نيّت مؤمن بهتر از عمل اوست ، از آن جهت كه ارزش هر عملى به نيّت است .