هر حسنهاى در بعضى مواقع ، حسنه نيست بلكه سيّئه است چنانكه سيّئه مثل تكبّر مثلا در بعضى موارد حسنه است ، چنانكه فرمود : « التكبر مع المتكبر حسنة » « 1 » و يا آنكه حسنات عامّه ضايع است چون نيّتشان فاسد است و نيّت به منزلهء روح عمل است چنانچه نيّت اگر فاسد شد ، همچون ريا و سمعه ، عمل حسنه فاسد مىشود و ضايع و بىاجر ، چنانكه خدا فرموده : من بهترين شركا هستم چون در عبادات بنده اگر شرك بورزد ، در روز قيامت همهء عمل را به شريك دهم و مزد آن عمل را نيز به آن شريك « 2 » ، عريان بىهمهچيز محوّل كند .
ديوخس گفت : چون است اين ؟
ارسطو گفت : براى آنكه دانايى عامّه دانش خود را بر آن به كار برد كه وزر « 3 » او بيفزايد ، بنمايد به مردم كه من از فلان داناترم و به اين حكومت و رياست طلبد و خود به علم خود عمل نكند بلكه عمل را مختص به ديگران داند پس دانايى كه دارد بر او حجّت باشد و نتواند از تقصير خود عذرى بياورد و حلم ايشان بار آن بكشد كه سزاى نكال و مستحقّ عذاب بود چو حلم نمودن وقتى است كه به تو بدون جهت كسى شكستى وارد كند و از روى ظلم بر تو ناسزايى گويد و تو صبر كنى و در مقام انتقام برنيايى و لكن اگر تو ظلمى و تقصيرى بر كسى وارد كنى و مستحقّ نكال و عذاب باشى ، اگر آن مظلوم ناسزايى و
هامش
( 1 ) - استاد شهيد مطهّرى ، تعليم و تربيت اسلامى ، ص 163 ، به نقل از معصوم آورده است : در برابر شخص متكبّر تكبّر نمودن حسنه است ، با اينكه تكبّر يكى از رذايل اخلاقى است و به شدّت مذمّت شده تا آنجا كه در حديث آمده است : اكثر اهل دوزخ از متكبّرانند ولى در اينجا تكبّر را حسنه دانستهاند ، به خاطر اينكه دماغ متكبّر را به خاك مىمالد زيرا اگر در مقابل چنين كسى تواضع كنند ، او بر برترىجويى و بزرگبينى خود باور مىكند و بر كبر و غرورش مىافزايد .
( 2 ) - مجموعهء ورّام ، ج 2 / 529 ، ترجمهء اينجانب محمّد رضا عطايى : « انا خير شريك و من اشرك معى شريكا فى عمله فهو لشريكى دونى ، انى لا اقبل الا ما اخلص لى » پيامبر صلّى اللّه عليه و إله فرمود : خداى متعال مىفرمايد : من بهترين شريكم و هركس ديگرى را با من در عمل خود شريك قرار دهد ، پس آن عمل براى شريك من است ، نه براى من ، و من پذيرا نيستم مگر عملى را كه تنها براى من باشد و بس .
( 3 ) - اين كلمه در متن عربى « فيما ينم به الذنوب » بوده است ، در نسخهء آقاى مينوى آمده است « كه وزن او بيفزايد » كه مسلّم صحيح نيست .