در اين چيزها زيانكار است دانش را ، چو در تمهيد اسباب تحصيل زيادى آن تفرقهء حواس آرد و مدّتى از وقت را تلف كند و پس از تحصيل نگهدارى آن و به مصرف لذايذ حيوانيّه رساندن علاوه بر زحمت زياد و تلف شدن وقت ، بصيرت انسان را كمكم كور كند و دانش را از بين ببرد ولى قناعت و ميانه جستن دفعكنندهء مضرّت وارده است و نفعدهنده نيست زيرا كه هيچ روح دانايى از آن نخيزد و لكن زيانكار هم نيست بلكه ممد در انتفاع است ، چنانكه گذشت و از اين است كه فيلسوف را بايد نيك خرسند يابند در اسباب حيات ساختن و جستن ، به اندازهء كفاف و رفع ضرورت و نيك حريص يابندش به آموختن حكمت و دانش ، و معلوم باشد چنانكه علم نفعدهنده و دفعكننده است ، كردارهاى نيكو و عبادات حق نيز نفعدهنده و دفعكننده است ، زيرا كه آنها نيز مبنى بر دانايى هستند و سورت شهوت و غضب را بشكنند و پاداش نيكو دارند ، چنانكه فرموده شده است :
« إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ »
« 1 » و « الصوم و جاء » . « 2 »
شيماس گفت : كه چيست دفعكننده را از آن بازداشت كه نفعدهنده بود ، و حال آنكه هر دو موافقند به دفع كردن ؟
ارسطو گفت : نفعدهنده از دفعكننده بدان پيدا شود و جدا شود ، كه هرچه دفعكننده است ، اگر در آن افراط رود ، و از دفع كردن نيز برون رود و زيانكار شود ، يكباره چو اگر در خورش افزونى رود ، كمّا و كيفا و سير بخورند ، علاوه بر تضييع وقت در تحصيل آن بخارات غليظه از معده صعود كند و پيش بينش را سد كند و زيانكار شود به روح بلكه اگر از اين
هامش
( 1 ) - عنكبوت / 45 : كه نماز ( انسان را ) از زشتىها و منكرات بازمىدارد .
( 2 ) - فروع كافى ، ج 1 / 213 ، وسائل الشّيعه ، ج 4 / 300 ، حديث 1 : « قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و إله : يا معشر الشبان عليكم بالباه فان لم تستطيعوا فعليكم بالصيام فانه و جاؤه » ، يعنى رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله فرمود :
اى تودهء جوانان مواظب نيروى شهوت باشيد ، اگر نتوانستيد ( بهوسيلهء ازدواج كنترل كنيد ) حتما روزه بگيريد كه روزه آن را مىكوبد ( شهوت را مغلوب مىسازد ) ، و در وسائل الشّيعه ، ج 4 / 300 ، حديث 4 به نقل از كتاب المجازاة النبويّه ، ص 53 و المقنعه ، ص 77 آمده است : قال عليه السّلام : من استطاع عنكم الباه فليتزوج ، و من لم يستطع فان الصوم و جائه ، يعنى فرمود : هركدام از شما توانايى داشت در برابر نيروى شهوت ، بايد ازدواج كند ( تا بدان وسيله بر شهوت غالب گردد ) و هركس توان ازدواج نداشت ( بايد روزه بگيرد ) زيرا كه روزه باعث ضربه زدن و مغلوبكنندهء شهوت است .