ملائكهء مجرّده و نفوس كليّهاند و از آنها بالاتر عقول كليّه و خود آنها گوهرهاى علمند و معادن علوم و خزائن رحمت حقّند . پس حكمت و دانش كه نور و روشنى است ، البته از غير آن معادن و منابع نتوان يافت بلكه هر چيزى از معدن خود برسد و در او يافت شود و در هرجا بود از آنجا آمده است . پس سزاوارتر چيزى كه از بالا رسد حكمت است ، چو عالم عقول بالاتر از سماوات است « و هم معادن حكمة الله » « 1 » و دليل بر اينكه معدن حكمت بالاتر از همهء ممكنات ديگر است آنكه گوهر حكمت و خوبى وى بر ديگر چيزها بچربد و بلندتر آيد ، پس مقام او نيز بايد بلندترين مقام باشد و آن آسمان و عرش الهى است « و ما منا الا و له مقام معلوم » « 2 » و خلاف حكمت است كه خداوند حكيم حكمت را در مقام پست و خاك تيره قرار دهد ، چنانكه بر آموزگار قبيح باشد حكمت را به نااهل بياموزد بلكه شايد ممكن نباشد كه حكمت در غير مقام خود مستقر شود « 3 » بلكه اگر به غير اهلش آموختى از حكمت بودن بيرون رود همچنان كه آب صاف و پاك را در مزبلهاى ريزى از صفا و پاكى خود بيرون رود و گنديده شود ، چنانكه فرمودهاند : « آن زيركى كه در معاويه است نكرى است نه عقل » و با آن فهم ابو حنيفه آيات قرآن را فرمودند : « معنى يك حرف آن را نگرفتهاى » « 4 » زيرا كه عقل و معانى آيات همچون گوهرى است صاف و
هامش
( 1 ) - در زيارت جامعهء كبيره كه از امام هادى عليه السّلام مأثور است كه در كتب صدوق و مجلسييّن نقل شده و در مفاتيح الجنان مرحوم محدّث قمى نقل كرده است از جمله فقرات آن چنين آمده است : السلام على محال معرفة الله و مساكن بركة الله و معادن حكمة الله و حفظة سر الله و حملة كتاب الله و اوصياء نبى الله و ذرية رسول الله . . .
يعنى : سلام و درود بر جايگاههاى معرفت خداوند و مواضع بركت و معادن حكمت و رازداران و حاملان كتاب خدا و جانشينان پيامبر خدا و فرزندان رسول خدا . . . .
( 2 ) - بحار الانوار ، ج 56 / 161 ، از قول جبرئيل خطاب به پيامبر صلّى اللّه عليه و إله نقل شده و پس از كلمهء « الّا » حرف « و » موجود نيست . يعنى : هريك از ما مقام و جايگاه معيّنى داريم .
( 3 ) - نهج البلاغه ، حكمت شمارهء 76 : قال عليه السّلام : خذ الحكمة انى كانت فان الحكمة تكون فى صدر المنافق فتلجلج فى صدره حتى تخرج فتسكن الى صواحبها فى صدر المؤمن . يعنى امام عليه السّلام فرمود :
حكمت را هرجا كه هست ، فراگيريد كه حكمت در سينهء منافق ( آنجا كه شايستهء حكمت نيست ) ممكن است باشد ، امّا مضطرب است تا از زبان او بيرون آيد و در سينهء صاحبان اصليش ؛ سينهء مؤمن جا گيرد .
( 4 ) - منسوب به امام صادق است كه فرمود : « ما ورثه من كتاب الله حرفا » يعنى : خداوند يك