عليه السّلام بكنند از بابت سجدهء خادم ، مخدوم را . پس مطلب اصلى ، وجود انسان است و ساير موجودات ، حتى جن مأمورند به اطاعت و خدمت انسان . پس جميع خلايق ، مطيع و منقاد نوع انسان باشند به قدرت شامله و عزت كاملهء او . و بنابراين معنى ، اين فقره ، شامل كل نوع انسان بوده باشد .
[ قوله : « الحمد للّه الذي أغلق عنّا باب الحاجة إلا اليه . . . . » ]
الحمد للّه الذي أغلق عنّا باب الحاجة إلّا إليه ، فكيف نطيق حمده ؟ أم متى نؤدّي شكره ؟ لا ، متى ؟
« أم » متصله مىباشد و آن ، وقتى است كه قبل از او همزهء استفهام يا همزهء تسويه باشد . و منقطعه مىباشد به معنى « لكن » ، چون حرف استفهام ، قبل از او نباشد . و در اين كلام ، « ام » منقطعه است به معنى « لكن » . و تفصيل اين را در تحفهء رضويه بيان كردهايم .
و بايد دانست كه تحقيق آن است كه مؤثر در وجود نيست إلا خداى تعالى . پس موجد مخلوقات - سواى افعال عباد ، كه موجد او « 1 » قدرت بنده است ، بر مذهب حق - غير از ذات الهى ، چيزى نيست و علتهاى ديگر ، يا واسطهء آنند كه اثر ايجاد واجب را به مخلوقات برسانند يا علت ماديه يا صوريه يا غاييهاند ، بلكه موجد اين موجودات ، سواى افعال عباد و مؤثر در آن ، سواى ذات بارى تعالى چيز ديگر نيست .
( بيان معنى كلام امام عليه السّلام )
يعنى حمد از براى خدايى است كه بست بر ما در احتياج را به همه چيز ، در وجود و هستى ما ، مگر به جناب مقدس او . پس چگونه طاقت بياوريم كه حمد او
هامش
( 1 ) . نسخهء ج : آن .