سيوم روح طبيعى است كه قوّتى به او قائم است كه موجب غذا دادن به اعضا و نمو آن مىشود و به واسطهء رگهاى وريد ، كه از جگر رسته است - به مذهب اكثر حكما - و از دل - به مذهب ارسطو - آن قوّت به جميع اعضا مىآيد و افادهء اين دو فعل مىكند . و اين هر سه روح ، از بخار اخلاط ، خصوصا خون و هوايى كه استنشاق مىشود ، به هم مىرسد . و چون به دل مىرسد ، در دل روح مىشود . و به مذهب محققين حكما ، نفس ناطقه به ارواح ، خصوصا روح حيوانى ، كه از دل به اعضا مىرود ، متعلّق است . پس آدمى آن نفس ناطقه باشد ، نه روح . و به مذهب جالينوس ، كه او منكر نفس ناطقه است ، آدمى همان روح است كه از بخار اخلاط به هم رسيده است . و بر او لازم مىآيد كه هر شخصى سه شخص باشد و هيچكس به لغت فارسى « من » نتواند گفت ، بايد كه « ما » بگويد ، و به عربى « أنا » نتواند گفت ، ( بايد كه ) « 1 » « نحن » بگويد . و اين باطل است .
( بيان زوجهاى پى در دماغ )
و چون مقصد اصلى از پى در بدن ، افادهء حس و حركت ، هر دو هست و پىها كه از دماغ و نخاع ، كه به فارسى حراممغز مىگويند ، رستهاند ، سى و هفت جفت و يك طاقند ، كه هفت جفت از دماغ و سى زوج و يك طاق از نخاع بيرون آمدهاند و اكثر اين پىها خصوصا آنچه از دماغ رستهاند ، جوهر سستى دارند كه زود پاره مىشوند . و اين پىها به سبب قوّت محرّكه ، گاهى عضوها را حركت مىدهند به جانب مبدأ و منقبض مىشوند و گاهى سست مىشوند و عضوها را به حالت اصلى عود مىفرمايند و بيم آن است كه از اين حركت دادن ، پاره شوند ، بنابراين ، انعام كرده است حضرت عزت تعالى شأنه به بندگانش كه چون پى به حوالى عضوى برسد
هامش
( 1 ) . از نسخهء ه .