نيز اجل باشد ، كه گام برمىدارد به سوى آن اجل ، به زمان عمرش و نزديك مىشود به آن اجل ، به سالهاى دهرش .
[ قوله : « حتّى إذا بلغ أقصى أثره . . . لا يسأل عمّا يفعل و هم يسألون » ]
حتّى إذا بلغ أقصى أثره ، و استوعب حساب عمره ، قبضه إلى ما ندبه إليه من موفور ثوابه ، أو محذور عقابه ، ليجزي الذين أساؤوا بما عملوا و يجزي الذين أحسنوا بالحسنى عدلا منه تقدّست أسماؤه و تظاهرت آلاؤه لا يسأل عمّا يفعل و هم يسألون
« اثر » به معنى جاى گام است . و « ندب » به معنى خواندن است . و مراد از « اسم » ، يا مسمّى است يا آنكه مبالغه در تنزيه ذات است . و « آلاء » جمع « إلىّ » و « الىّ » است ، به معنى نعمت .
پس امام عليه السّلام مدت عمر هركس را به گام تشبيه كرده است و تشخّص وجود او را در هروقت ، به منزلهء آثار گام . و « باء » در « بما عملوا و بالحسن » متعلّق است ( به ) « 1 » « ليجزي » يا به « أساؤوا » و « أحسنوا » . و « عدلا » مفعول له « يجزى » است .
( معنى كلام امام عليه السّلام )
يعنى تا آنكه چون برسد آدمى به كمال اثر خود - يعنى به وقت موت برسد - و حساب عمر خود را بالتمام استيفا نمايد ، خداى تعالى قبض روح او به سوى خود نموده ، او را مىرساند به آنچه او را به سوى او طلبيده ، دعوت كرده است ، كه ثواب وافر باشد يا عقابى كه از او حذر بايد كرد ، تا جزا دهد خداى تعالى جماعتى را كه گناهكارند به آنچه عمل بد كردهاند و جزا دهد جماعتى را كه نيكو كردهاند به عمل نيكو ؛ به جهت عدالتش . ذات او ، كه به اعتبار اسمهاى مختلف ، اعتبارات
هامش
( 1 ) . از نسخهء ج ، ه .