( بيان دو مسأله كه ميان شيعه و اشعريان خلاف است )
بدان كه ميان فرقهء شيعهء اماميه و اشاعره ، در دو مسأله ، نزاع واقع شده است :
يكى در آنكه افعال اختيارى بنده ، فعل بنده است و او ايجاد كرده است ، چنانچه مذهب شيعهء اماميه است ، يا آنكه فعل خداى تعالى است ، چنانچه مذهب فاسد اشعرى است .
و ديگرى آنكه ارادهء خداى تعالى ، به جميع افعال بندگان ، از اطاعت و معصيت تعلّق نگرفته ، بلكه همين به طاعت « 1 » تنها تعلّق گرفته است ، چنانچه مذهب شيعهء اماميه است ، يا آنكه ارادهء الهى به جميع افعال بنده ، از اطاعت و معصيت تعلق گرفته است ، چنانچه مذهب باطل اشعرى است .
و در كتب مطوّلهء كلاميه ، بيان فساد مذهب اشعرى ، در هر دو مسأله شده است .
و تحقيق اين دو مسأله ، مبنى بر آن است كه حسن و قبح افعال عباد ، عقلى است ، چنانچه مذهب حق شيعهء اماميه است ، يا آنكه شرعى است چنانچه مذهب باطل اشعرى است . و دليل عقلى اين دو مسأله نيز در كتب كلاميه به تفصيل مذكور است . و آيات كريمه نيز بسيار است كه دلالت بر آن مىكند كه حسن و قبح عقلى است ؛ مثل قوله تعالى :
قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَكْفَرَهُ * مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ * مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ
« 2 » الآيه . و قوله تعالى :
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ كُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ
« 3 » الآيه . و مانند آن . و از اين فقرات دعا به حسب ( بادى ) « 4 » نظر ، چنين توهم مىشود كه فعل بنده ، مخلوق خداى تعالى باشد و بنده در فعل خود ، مختار نباشد ؛
هامش
( 1 ) . نسخهء ج : به همين طاعت .
( 2 ) . عبس ، آيهء 17 - 19 .
( 3 ) . البقرة ، آيهء 28 .
( 4 ) . از نسخهء ه ، ب .