چنانكه « 1 » اكثر مفسرين بر آن رفتهاند . و « تلقيه » به معنى ملاقات دادن و چيزى را پيش راه كسى بردن است . و در اين مقام ، مناسب آن است كه « تلقيه » به معنى تعليم باشد ؛ چنانچه مناسب در آيهء كريمهء :
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ
« 2 » آن است كه تلقى به معنى تعلم باشد ؛ چه باب تفعّل ، مطاوع باب تفعيل است .
و ضمير در « به » راجع است به « ما » موصول و عايد او است . و ضمير در « عنه » و « عليه » راجعند به « الّذي » . و اين فقرهء شريفه ، اشاره است به آيهء كريمهء :
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ ،
كه سابقا مذكور شد . پس معنى اين آيهء كريمه ، آن است كه پس تعليم گرفت آدم عليه السّلام از پروردگارش كلمهاى چند ، به جهت توبه از معصيت ؛ يعنى خلاف اولى كه از او صادر شده بود . و اين كلمات ، نزد محققين مفسرين « 3 » ، اسماى الهى و صفات حسنى است كه به سبب دانستن آن اسما و صفات الهى ، قرب مرتبه ، « 4 » او را به حضرت پروردگار به هم رسيد كه جبر آن خلاف اولى شد كه از او صادر شده بود . و توبهء آدم عليه السّلام دانستن آن اسما و صفات بود . و بعضى مفسرين گويند كه آن كلمات ، اين آيهء كريمه است :
رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ ؛
« 5 » يعنى خدايا ! ظلم كرديم بر « 6 » نفسهاى خود و اگر نيامرزى ما را و رحم نكنى بر ما ، هرآينه خواهيم بود از جملهء زيانكاران . پس توبهء آدم عليه السّلام بر اين تفسير ، ذكر اين كلمات بود .
و بعضى مفسرين گويند كه توبهء او اين قول بود : « لا إله إلّا أنت ظلمت نفسي
هامش
( 1 ) . نسخهء د ، ه : چنانچه .
( 2 ) . البقرة ، آيهء 37 .
( 3 ) . الكشّاف ، ج 1 ، ص 128 .
( 4 ) . نسخهء د : و مرتبه .
( 5 ) . الأعراف ، آيهء 23 .
( 6 ) . نسخهء د : به .