( معنى كلام امام عليه السّلام )
پس خلاصهء معنى اين كلام شريف ، آن است كه خدايا ! پس ، از براى تو است جميع حمدها به ازاى آنكه روشنى صبح صادق [ را ] از تاريكى شب شكافتهاى ، و انتفاع دادهاى ما را به روشنى روز ، كه طلب رزق و طاعات بكنيم و سير و حركت كنيم در او ، و بينا ساختهاى ما را به آنكه طلب قوتها بكنيم ، و نگاه داشتهاى ما را در آن روز از حادثهها و آفات زمان ، داخل در وقت صبح شديم و جميع چيزها از اجسام و غير آن ، همه داخل وقت صبح شدند بالتمام . از تو است آسمان آن چيزها و زمين آن و آنچه تو پراكنده كردهاى در آسمان ، از جسمها و ملائكه و جن و شياطين ، هم ساكن او و هم متحرك او و هم مقيم و هم مسافر و متحرك او و هم آنچه در هوا بلند شده است و هم آنچه در زير خاك زمين پنهان است .
و بايد دانست كه « ساكنه » با سه معطوف بر او ، در نسخهء اصل صحيفه ، مرفوع است . و ابن ادريس در نسخهء خود ، هر چهار را مكسور هم دارد . اگر مرفوع است ، بدل است از « ما بثثت » ، بر ابتدائيت . و اگر مكسور است ، بدل است « 1 » از « كل واحد » .
( بيان دو قسم جعل كه حكما در آن خلاف كردهاند )
و بنا بر اخير ، مراد از « ما بثثت » وجودات است ، كه ظلّ نور الهى است ، كه در موجودات ساكنه و متحركه پراكنده است . و در اين صورت ، اشاره به آن مسألهء فلسفيه است كه جعل الهى بسيط است متعلّق به وجود ، نه به ماهيت و مركّب نيست ، كما لا يخفى على أولي النهى .
هامش
( 1 ) . نسخهء ه : اگر مرفوعند بدلند از . . . و اگر مكسورند بدلند .