است به معنى حادثه كه بر سر آدمى ناگاه مىآيد . و سابقا مفصلا معنى آن مذكور شد « 1 » .
و « اصباح » به معنى داخل شدن در صباح آمده است و به معنى گرديدن و تغيير از حال به حال آمده است . اگر به معنى دويم باشد ، در وقت شام اگر اين دعا را بخوانند ، تغيير در عبارت نبايد داد . و اگر به معنى اول است ، در وقت شام ، بدل « أصبحنا و أصبحت الأشياء » ، « أمسينا و أمست الأشياء » بخوانند ؛ يعنى داخل در وقت شام شديم و جميع اجزاى عالم نيز داخل وقت شام شدند . و مؤيد معنى اول ، آن است كه در نسخهء صحيفه به خط كفعمى ، در حاشيهء او اين قيد شده است كه [ اگر ] در وقت شام ، اين دعا را بخوانند ، « أصبحنا و أصبحت الأشياء » را به « أمسينا و أمست الأشياء » بدل كنند .
و « سماء » و « أرض » ممكن است كه به معنى آسمان و زمين باشد . و اين اظهر است . و احتمال بعيدى دارد كه به معنى جهت علو و سفل باشد « 2 » مجازا . پس در هر جسمى و كرهاى كه جهت علو و سفل در او قرار توان داد ، جهت علو ، سماء باشد و جهت سفل ، ارض . و « بثثت » مشتق است از « بثّ » - به تشديد ثاء مثلثة - به معنى پراكنده كردن است . پس مراد از « و ما بثثت في كلّ واحد منهما » آن است كه هر چيزى كه در آسمان و زمين پراكنده كردهاى .
و مراد از « ساكن » و « متحرك » و « مقيم » و « شاخص » و « عالى در هوا » و « مخفى در تحت خاك » ، ممكن است كه اجسام باشند ، خواه فلكى و خواه عنصرى ؛ مثلا اجسام كواكب ، در فلك ، به مذهب مشهور ، ساكن و مقيمند و افلاك ، متحرك و شاخصند . و ممكن است كه شامل اجسام و مجردات - مثل عقول ، كه ملائكهاند و جن و شياطين - باشد . و اين شش صفت ، كه در تفصيل « ما بثثت » مذكور شده ، در
هامش
( 1 ) . در ص 192 .
( 2 ) . نسخهء ب : باشند . ظاهرا بعدا تغيير يافته است .