« دار » است به معنى خانه . و « معاش » و « عيش » به معنى حيات و به معنى مطعومات آمده است . و « ضيق » - به كسر ضاد يا به فتح آن ، چنانچه در نسخهء ابن ادريس است - به معنى تنگى است . و « من كثّرت » عطف است بر « هم » در « لا تنسهم » يا در « و اشكرهم » . و بعيد است كه عطف بر « و اصحاب محمد » باشد . و « من مظلومهم » ممكن است كه متعلق به « كثّرت » باشد . و ممكن است كه « من » بيانيه باشد از « من كثّرت » . و ممكن است كه ابتداييه باشد متعلّق به « إعزاز » . و بعيد است كه « من كثّرت » عطف بر « ضيقه » باشد . و مراد از « من كثّرت » قبيلهء انصار باشد .
( خلاصهء معنى كلام امام عليه السّلام )
پس خلاصهء معنى اين كلام شريف ، آنكه خدايا ! فراموش مكن آن اصحاب پيغمبر را ، به سبب آنكه جمع كردند خلايق را بر تو ، و بودند با پيغمبر تو در حالتى كه دعوت مىكردند خلايق را به جهت قربت و اخلاص و رضاى تو به سوى تو ، و جزاى نيكو بده ، يا ثنا به نيكويى بكن آن اصحاب را ، به سبب آن تركى كه ايشان در راه اخلاص به تو نموده ، خانههاى قوم و مردم خود را واگذاشتند و از مكان اصلى خود بيرون آمدند - كه مكهء معظمه باشد - كه از آن مكان هجرت كردند و بيرون آمدند از فراخى معاش ( و حيات و طعام به تنگى معاش ) « 1 » - كه در مدينهء طيبه داشتند . و فراموش مكن و شكر كن آن جماعتى را كه بسيار كردى ايشان را به جهت عزت داشتن تو از مظلومان ايشان .
و بايد دانست كه - چنانچه سابقا اشاره كرديم - مقصود از « من كثّرت » احتمال مهاجرين و انصار دارد . و در بعضى از نسخههاى اصل ، چنين وارد شده است :
هامش
( 1 ) . در حاشيهء نسخهء ب ، د ، با عنوان « صح » ، استدراك شده است و ظاهرا به خط كاتبان نسخه نيست .