است : مسموع كه از راه سمع حاصل شود و مطبوع كه از طبع و دل بجوشد . پس اگر علم مطبوع نباشد علم مسموع منفعت ندهد .
اگرچه طريق وحى مسدود شد امّا راه الهام بسته نشده است . در خبر است كه :
« هركه جهل صباح از روى اخلاص اطاعت كند شكافته و روان شود چشمههاى نامتناهى حكمت از دلش بر زبانش » .
و مروى است كه « هركه بدانچه داند عمل كند آنچه نداند از بركت آن به وى ياد دهند » . و در خبر است كه رسول ، صلّى اللّه عليه و آله ، أبو ذرّ غفارى ، رضوان اللّه عليه ، را گفت : « يا أبا ذرّ ، هرگه برادر مؤمن تو ترك شهوات و لذّات دنيا كند از وى موعظه بشنو ، زيرا كه حقتعالى حكمت را بر دل وى بيندازد و بر زبانش جارى سازد » .
و در تفسير تأويلات جمال الدين بعد الرزّاق كاشى مذكور است كه : « حقتعالى وحى فرستاده به بعضى از پيمبران بنى اسرائيل كه قوم خود را بگو كه علم و دانش در آسمان نيست كه بگوئيد كه كيست كه بر آن رود ، و در قعر زمين نيست تا عذر آريد كه كيست در آن فرورود ، و در پس دريا نيست تا انديشه كنيد كه كيست كه از آن عبور كند و آن را به دست آرد ، بلكه علم و دانش جا داده شده است در دلهاى شما ، خداى را حاضر دانيد و تأديب كنيد نفسهاى خود را با آداب روحانيان و متصف گرديد به صفات صدّيقان تا ظاهر شود نور علم از دلهاى شما و فرا گيرد همهء وجود شما را و بپوشاند آن را » . للحكيم المعنوى المثنوى :
همچو كوهكن چاه مىكن گر كسى * زين تن خاكى كه درآيى رسى
دفتر صوفى سواد و حرف نيست * جز دل اسفيد همچون برف نيست ( 241 ب )
علم أهل دل نه از مكتب بود * بلكه از تعليم خاصّ ربّ بود
دست لطفش نسخهء علم و حكم * بىرقم بر صفحهء دل زد رقم
آرى
« وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها » .
و اين علم اسماء به ميراث به اولاد آدم رسيده است و در باطن ايشان مكتوم و مختفى ، كشف حجاب بايد كرد تا ظاهر گردد .
اى خليفهزادهء بىمعرفت * با پدر در معرفت شو همصفت
پس در كورهء سكوت بايد رفت و نور مستور حقيقت خود را از ظلمت طبيعت صاف