با خود دارد و همراه مىبرد . و چاشنى لذّت جنّت و تلخى جهنّم در ذائقهء معنى هر صالحى و فاسقى در كار است و خلق از آن غافل .
و مؤيّد اين معنى است حديث شريف : « الجنّة أقرب إلى أحدكم من شراك نعليه ، و كذا النّار » ، ( الجامع الصغير ، ج 1 ، ص 562 . رقم 3638 ) . و دعوى مالكيّت مالك دوزخ و صفت رضاى دربان بهشت و هاويه ،
« وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ » ،
( توبه ، 72 ) ، و داعيهء
« لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ » ،
( غافر ، 16 ) ، سند صدق آن و شاهد حقيقت اين .
و رؤياى صالحه و واقعههاى صادقه كه جزوى از چهل و شش جزو نبوّت بود و بدل آن در حقّ مؤمن و كافر و مطيع و عاصى كه مرئى مىگردد ، شهادت بر وقوع اين قضيّه مىدهد . و حديث شريف : « فإذا مررتم بمجالس الذكر فارتعوا فيها ، فإنّها من رياض الجنّة » ، ( المسند ، ج 3 ، ص 150 ) ، و آيهء مجيدهء :
« وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ » ، *
( توبه ، 49 ) ، و عظيمهء :
« إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً » ،
( نساء ، 10 ) ، و حميدهء :
« كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ » ،
( تكاثر ، 7 ) ، قرينهء تحقّق اين حال و مقال باشد .
( 20 - آثار اعتقاد و عمل در قبر و قيامت )
و صراط باريكتر از مو و تيزتر از شمشير ، عبارت از صورت اعتقاد و عدل در اخلاق و عمل بود ، يعنى حدّ وسط اختيار كردن و از دو طرف افراط و تفريط اجتناب نمودن و بر آن ثابت قدم بودن ، نظم :
ميانه چون صراط المستقيم است * از هر دو جانبش قعر جحيم است
و ليكن استقامت بر آن و نغلطيدن از آن بهغايت صعب و دشوار بود . از اين رو است كه خير البشر ، صلى اللّه عليه و آله و سلّم ، فرمود كه : « سورهء هود مرا پير كرد و پشتم را خم نموده از ورود آيهء كريمه :
« فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَ مَنْ » ،
( هود ، 112 ) ، ( احياء العلوم ، ج 3 ، ص 41 ) ، و دلالت آن بر فرمان ملك ديّان به استقامت بر صراط مستقيم ميانهروى و ميزان عدل از سلطان عقل ياد دهد كه ادراك حسن و قبح اشيا و تميز مراتب متخالفهء متفاوتهء آن كار اوست .
و قبر عبارت از برزخ ثانى بود ، و آخرت اشاره به عالم ملكوت كه در وى بدن