مثنوى معنوى ( فارسى ) — صفحة 763

مساهمون: جلال الدين الرومي

ص٧٦٣

بازى خود ديدى اى شطرنج باز * بازى خصمت ببين پهن و دراز

نامه‌ى عذر خودت بر خواندى * نامه‌ى سنى بخوان چه ماندى

نكته گفتى جبريانه در قضا * سر آن بشنو ز من در ماجرا

[ اثبات اختيار از طريق فطرت انسانى ]

اختيارى هست ما را بىگمان * حس را منكر نتانى شد عيان

سنگ را هرگز نگويد كس بيا * از كلوخى كس كجا جويد وفا

آدمى را كس نگويد هين بپر * يا بيا اى كور تو در من نگر

گفت يزدان ما على الاعمى حرج * كى نهد بر كس حرج رب الفرج

كس نگويد سنگ را دير آمدى * يا كه چو با تو چرا بر من زدى

اين چنين واجستها مجبور را * كس بگويد يا زند معذور را ؟

امر و نهى و خشم و تشريف و عتاب * نيست جز مختار را اى پاك جيب

اختيارى هست در ظلم و ستم * من از اين شيطان و نفس اين خواستم

اختيار اندر درونت ساكن است * تا نديد او يوسفى كف را نخست

اختيار و داعيه در نفس بود * روش ديد آن گه پر و بالى گشود

سگ بخفته اختيارش گشته گم * چون شكنبه ديد جنبانيد دم

اسب هم حو حو كند چون ديد جو * چون بجنبد گوشت گربه كرد مو

ديدن آمد جنبش آن اختيار * همچو نفخى ز آتش انگيزد شرار

پس بجنبد اختيارت چون بليس * شد دلاله آردت پيغام ويس

چون كه مطلوبى بر اين كس عرضه كرد * اختيار خفته بگشايد نورد

و آن فرشته خيرها بر رغم ديو * عرضه دارد مىكند در دل غريو

تا بجنبد اختيار خير تو * ز انكه پيش از عرضه خفته‌ست اين دو خو

پس فرشته و ديو گشته عرضه دار * بهر تحريك عروق اختيار

مىشود ز الهامها و وسوسه * اختيار خير و شرت ده كسه

وقت تحليل نماز اى با نمك * ز آن سلام آورد بايد بر ملك

كه ز الهام و دعاى خوبتان * اختيار اين نمازم شد روان

باز از بعد گنه لعنت كنى * بر بليس ايرا كز اويى منحنى

اين دو ضد عرضه كنندت در سرار * در حجاب غيب آمد عرضه دار

چون كه پرده‌ى غيب بر خيزد ز پيش * تو ببينى روى دلالان خويش

وز سخنشان واشناسى بىگزند * كان سخن گويان نهان اينها بدند

ديو گويد اى اسير طبع و تن * عرضه مىكردم نكردم زور من

و آن فرشته گويدت من گفتمت * كه از اين شادى فزون گردد غمت

آن فلان روزت نگفتم من چنان * كه از آن سوى است ره سوى جنان

ما محب جان و روح افزاى تو * ساجدان مخلص باباى تو