كو نشاط و فربهى و فر تو * چيست اين لاغر تن مضطر تو
شرح روضه گر دروغ و زور نيست * پس چرا چشمت از او مخمور نيست
اين گدا چشمى و اين ناديدگى * از گدايى تست نز بگلربگى
چون ز چشمه آمدى چو نى تو خشك * ور تو ناف آهويى كو بوى مشك
ز ان كه مىگويى و شرحش مىكنى * چون نشانى در تو نامد اى سنى
مثل آوردن اشتر در بيان آن كه در مخبر دولتى فر و اثر آن چون نبينى جاى متهم داشتن باشد كه او مقلد است در آن
[ تمثيل در نقد رياكاران مدّعى ]
آن يكى پرسيد اشتر را كه هى * از كجا مىآيى اى اقبال پى
گفت از حمام گرم كوى تو * گفت خود پيداست از زانوى تو
[ تمثيلى ديگر ]
مار موسى ديد فرعون عنود * مهلتى مىخواست نرمى مىنمود
زيركان گفتند بايستى كه اين * تندتر گشتى چو هست او رب دين
معجزه گر اژدها گر مار بد * نخوت و خشم خدايىاش چه شد
رب اعلى گر وى است اندر جلوس * بهر يك كرمى چى است اين چاپلوس
[ با تسليم شدن به هوسها نمىتوان به حريم حقيقت در آمد ]
نفس تو تا مست نقل است و نبيد * دان كه روحت خوشهى غيبى نديد
كه علامات است ز آن ديدار نور * التجافى منك عن دار الغرور
[ تمثيل براى ابيات پيشين ]
مرغ چون بر آب شورى مىتند * آب شيرين را نديده ست او مدد
بلكه تقليد است آن ايمان او * روى ايمان را نديده جان او
پس خطر باشد مقلد را عظيم * از ره و ره زن ز شيطان رجيم
[ انسان با پيوستن به اصل برين خود آرام مىگيرد ]
چون ببيند نور حق ايمن شود * ز اضطرابات شك او ساكن شود
[ تمثيل براى بيت پيشين ]
تا كف دريا نيايد سوى خاك * كاصل او آمد بود در اصطكاك
خاكى است آن كف غريب است اندر آب * در غريبى چاره نبود ز اضطراب
[ هرگاه بصيرت حاصل آيد ، سلطهء اهريمن رفع شود ]
چون كه چشمش باز شد و آن نقش خواند * ديو را بر وى دگر دستى نماند
[ نقد رياكاران مقلّد ]
گر چه با روباه خر اسرار گفت * سرسرى گفت و مقلدوار گفت
آب را بستود و او تايق نبود * رخ دريد و جامه او عاشق نبود
از منافق عذر رد آمد نه خوب * ز انكه در لب بود آن نه در قلوب
بوى سيبش هست جزو سيب نيست * بو در او جز از پى آسيب نيست
[ تمثيل براى ابيات پيشين ]
حملهى زن در ميان كارزار * نشكند صف بلكه گردد كار زار