گفت رمزى ز آن بگو اى پادشاه * كز براى من بگفت آن دين تباه
گفت اول وصف دو روييت كرد * كاشكارا تو دوايى خفيه درد
خبث يارش را چو از شه گوش كرد * در زمان درياى خشمش جوش كرد
كف بر آورد آن غلام و سرخ گشت * تا كه موج هجو او از حد گذشت
كاو ز اول دم كه با من يار بود * همچو سگ در قحط بس گه خوار بود
چون دمادم كرد هجوش چون جرس * دست بر لب زد شهنشاهش كه بس
گفت دانستم ترا از وى بدان * از تو جان گنده ست و از يارت دهان
پس نشين اى گنده جان از دور تو * تا امير او باشد و مأمور تو
[ تمثيل براى ذكر رياكارانه ]
در حديث آمد كه تسبيح از ريا * همچو سبزهى گولخن دان اى كيا
[ زيبايى صورت با داشتن سيرت بد ، پشيزى نمىارزد ]
پس بدان كه صورت خوب و نكو * با خصال بد نيرزد يك تسو
ور بود صورت حقير و ناپذير * چون بود خلقش نكو در پاش مير
صورت ظاهر فنا گردد بدان * عالم معنى بماند جاودان
[ پرهيز از صورتپرستى ]
چند بازى عشق با نقش سبو * بگذر از نقش سبو رو آب جو
صورتش ديدى ز معنى غافلى * از صدف درى گزين گر عاقلى
اين صدفهاى قوالب در جهان * گر چه جمله زندهاند از بحر جان
ليك اندر هر صدف نبود گهر * چشم بگشا در دل هر يك نگر
كان چه دارد وين چه دارد مىگزين * ز انكه كمياب است آن در ثمين
گر به صورت مىروى كوهى به شكل * در بزرگى هست صد چندان كه لعل
هم به صورت دست و پا و پشم تو * هست صد چندان كه نقش چشم تو
ليك پوشيده نباشد بر تو اين * كز همه اعضا دو چشم آمد گزين
از يك انديشه كه آيد در درون * صد جهان گردد به يك دم سر نگون
[ تمثيل براى ابيات پيشين ]
جسم سلطان گر به صورت يك بود * صد هزاران لشكرش در پى دود
باز شكل و صورت شاه صفى * هست محكوم يكى فكر خفى
[ محرّك همگان ، انديشه است ]
خلق بىپايان ز يك انديشه بين * گشته چون سيلى روانه بر زمين
هست آن انديشه پيش خلق خرد * ليك چون سيلى جهان را خورد و برد
[ جهان ، مبتنى بر انديشه است ]
پس چو مىبينى كه از انديشهاى * قايم است اندر جهان هر پيشهاى
خانهها و قصرها و شهرها * كوهها و دشتها و نهرها
هم زمين و بحر و هم مهر و فلك * زنده از وى همچو كز دريا سمك
[ نقد صورتپرستان ]
پس چرا از ابلهى پيش تو كور * تن سليمان است و انديشه چو مور
مىنمايد پيش چشمت كه بزرگ * هست انديشه چو موش و كوه گرگ
عالم اندر چشم تو هول و عظيم * ز ابر و رعد و چرخ دارى لرز و بيم
[ ظاهربينان از شكوه انديشه ، بى خبرند ]
وز جهان فكرتى اى كم ز خر * ايمن و غافل چو سنگ بىخبر