ص 98 . إنّى لأجد نفس الرّحمن من جانب اليمن :
اين حديث در بابت : ابن عامر بن جزء بن مالك مشهور به : اويس قرنى است ؛ شوريده حالى از يمن ، از سرهمردان روزگار و از پارسايان و تابعيان بزرگ ، و روندگان طريقت . خواجهء انبياء هم دربارهء او گفت : « احبّ الاولياء الى اللّه الاتقياء الاخفياء .
بعضى گفتند : يا رسول اللّه ! ما اين در خويشتن نمىيابيم . سيّد انبياء گفت : شتروانى است به يمن او را « اويس » گويند ؛ قدم بر قدم او نهيد . » - « تذكرة الاولياء » ، ص 27 .
عطّار نيشابورى از او به صورت : قبلهء تابعين ، قدوة اربعين ، آفتاب پنهان ، و همنفس رحمان ، ياد مىكند ، و در ترجمهء احوال او مىآرد : « گاهگاه خواجهء عالم ( ص ) روى سوى يمن كردى ، و گفتى : إنّى لأجد نفس الرحمن من قبل اليمن - يعنى : نفس رحمان از جانب يمن همىيابم . . . صحابه گفتند كه : اينكه باشد ؟ فرمود كه : عبد من عبيد اللّه - بندهاى از بندگان خداى .
گفتند كه : او كجا باشد ؟ گفت به : قرن . گفتند : او ترا ديده است ؟ گفت : به ديدهء ظاهر نه . گفتند :
عجب ! چنين عاشق تو و به خدمت تو نشتافته ! ؟ فرمود كه : از دو سبب : يكى غلبهء حال ، دوم تعظيم شريعت من ؛ كه مادرى دارد نابينا و مؤمنه ، و به پاى و دست سست شده . به روز ، اويس شتروانى كند ، و مزد آن به نفقات خود و مادر خرج كند . . . » - « تذكرة الاولياء » ، ذيل : ذكر اويس القرنى .
جلال الدين محمد مولوى در سرودن اين ابيات از دفتر چهارم « مثنوى معنوى » :
مغز را خالى كن از انكار يار * تا كه ريحان يابد از گلزار يار
تا بيابى بوى خلد از يار من * چون محمّد بوى رحمان از يمن
و اين ابيات از دفتر سوم :
بوى رسوا كرد مكرانديش را * پيل داند بوى خصم خويش را
آنكه يابد بوى رحمان از يمن * چون نيابد بوى باطل را ز من
مصطفى چون بوى برد از راه دور * چون نيابد از دهان ما بخور ؟ !
ملهم از اين حديث شريف بوده است . دربارهء اسناد و شواهد مربوط بدين حديث ، ر . ك :
« سفينة البحار » ، ذيل : فى ترجمة اويس القرنى ، ج 1 ص 53 ، و ج 2 ص 735 ، ذيل : اليمن و مدحه . « مسند احمد بن حنبل » ، ج 2 ، ص 541 . « احياء العلوم » ، ج 1 ، ص 104 ، و ج 3 ، ص