عز الدين محمود بن على كاشانى در باب شرائط و آداب صوم و افطار اينچنين ابراز نظر مىكند : « شرط معظم صوم » آن است كه بنايش بر قاعده اخلاص بود ، و به شائبه ريا و هوا آميخته نباشد ، و مادام تا صاحب « صوم » در مقام اخلاص تمكن نيافته باشد تا بتواند در كتمان آن كوشد و حال خود را از نظر خلق بپوشد . ديگر آن كه اعضاء و جوارح را به قيد علم و حراست حال مضبوط و محروس دارد ، و همچنانكه بطن و فرج را از طعام و شراب و جماع محافظت نمايد ، چشم را از نظر به محرمات و مكاره و فضول رعايت كند ، و گوش را از استماع اصوات محرمه و غيبت و لغو و لغط ، و زبان را از كذب و نميمه و شتم و فحش و لغو و فضول ، و دست و پاى را از تصرّفات فاسد و سعى نامشروع نگاه دارد ، تا فايده « صوم » كه عبارت است از ترك لذات و شهوات و فطام نفس از مألوفات و معهودات به انطلاق و اتساع او در طريق مخالفات باطل نگردد ، و مضمون اين حديث كه : كم من صائم ليس له من صيامه الا الجوع و العطش ، در حق او صادق نگردد . » مصباح الهدايه و مفتاح الكفايه ، ص 337 .
« كم من صائم ليس له من صيامه الا الجوع و الظماء ، و كم من قائم ليس له من قيامه الا السهر و العناء ؛ حبذا نوم الاكياس و افطارهم » ترتيبى است از آنكه در « نهج البلاغة » ، ص 1144 ، به شاهر و معرفت على عليه السلام نسبت داده شده ، و همين ترتيب در : « جامع الاسرار و منبع الانوار » ، ص 601 نيز بدان حضرت منسوب است .
جزء صدر خبر را عارف جلابى هجويرى ( ابو الحسن على بن عثمان بن ابو على ) با صورت پارسى آن چنين به دست داده است : « رب صائم ليس له من صيامه الا الجوع و العطش - بسيار روزهدارا كه با پنداشت روزه گرسنه و تشنه بوده است . » و همو راست شرحى بس ممتع و آموزنده در باب « حقيقت روزه » ، كه بعضى از آن از نظر اهميت و عظمت مبحث در اينجا براى ملاحظه و توجه خواننده ارجمند درج مىشود :
« . . . وقتى من به نزديك شيخ احمد بخارى اندر آمدم طبقى حلوا اندر پيش وى نهاده بود و همىخورد ، به من اشارت كرد . من بر حكم عادت كودكى گفتم : روزه دارم ! گفت : چرا ؟ گفتم : بر موافقت فلان كس . گفت : خلق را بر خلق موافقت درست نيايد ! من قصد كردم تا روزه بگشايم ؛ گفت : اى جوان ! از موافقت وى تبرا مىكنى ، پس موافقت من هم مكن ، كه من نيز از خلقم ، و اين هر دو يكى باشد . و حقيقت روزه امساك باشد ، و كل طريقت اندر اين مضمر است . و كمترين درجه اندر روزه گرسنگى است ، و الجوع طعام اللّه فى الارض - گرسنگى طعام خداى است در زمين » . و گرسنگى به همه زبانها ستوده است اندر ميان خلق شرعا و عقلا . پس
كنوز الحكمة ( فارسى ) — صفحة 179
مساهمون: احمد بن ابو الحسن النامقي الجامي (ژنده پيل)
ص١٧٩