پيغمبر است در وى درست آيد . هركه سخن نگويد آنجا كه بايد گفت درماند ، و در بلا افتد ؛ چنانكه رسول ( ص ) مىگويد : من صمت نجا ، و البلاء موكّل بالمنطق . هركه سخن بگويد آنجا كه مى نبايد گفت ، هم درماند . در جمله كم گفتن نادانان را بهتر از گفتن ؛ و اگر پيرى مريدان خود را گويد : خاموشى پيشه گيريد ! و هيچ مگوييد ! آن خطاست كه به نادانى ايشان بديشان داد . و اين مريد پندارد كه اين كارى است كه آن پير به جاى ايشان مىكند ، و به جاى ايشان بكرده است .
هركه در اين سخن بايستد ، و به نزديك علماء نرود ، و خاموش بنشيند ، و نگويد و نشنود ، احمق و جاهل و بىشريعت بماند . به همه حال « 1 » شريعت : آموختن ، و گفتن ، و شنيدن است ، و خاموشى . چون خاموش بنشينى ، و نپرسى ، و نگويى جمادى يا انعامى باشى از حساب : أولئك كالأنعام بل هم أضلّ ؛ و اين هر دو به نزديك علماء و عقلاء بس قدرى ندارد ، و من اين سخن نه از قياس مىگويم :
يك سال زيادت است تا من در اين ولايت هرات آمدهام ، و جستوجوى مىكنم تا هيچكس يابم كه از وى چيزى ياد گيرم ، و اگر از آنچه ما دانيم و داريم چيزى به وى دهيم ؛ هيچكس نيافتيم . سخت نوميد گشتيم . و اين سخن از بسيار كس پرسيديم ، از همه جواب اين آمد كه : پيران ما چنين گفتهاند كه : قيل و قال راه درويشان نيست ، اين راه طريق مردم عام است ! گفتم : چون اين راه عام است ، آنچه شما را روى نموده است ما را خبرى دهيد ؟ ! هيچكس نديدم كه از وى آوازى يا خبرى بيرون آمده كه در آن چيزى و نفعى بود ، و هرچه ديدم نه طريق علماء بود ، و نه طريق زهّاد و عبّاد ، و نه طريق عقلاء و اهل خرد ، و اهل معاملت و معرفت بود .
در اين طريق سخت متحيّر و سرگردان شدم ، و از آمدن در اين ناحيت پشيمان شدم ، گفتم : كاشكى نيامدمى ! بازان كه آنچه طريق علماء و عقلاء و عرفا و زهّاد بود هيچ نديدم ، كاشكى بارى چندان حسد و كينه و تعصب و عجب نديدمى ! كسانى مىبينم كه چندگاه است در زاويه درويشان بازنهاده است ، تا او هيچ حلال از حرام باز داند ، و فريضه و سنّت داند ، و الحمد راست بر تواند خواند ، و دو ركعت نماز در موافقت سنّت و معاملت تواند گزارد ! اين نيز هم نديدم ؛ سخت رنجهدل و ممتحن و متحيّر شدم از اين باره .
كار مسلمانى چنان شد كه هيچكس را درد آن نگرفته است كه از كسى چيزى آموزد ، يا از
هامش
( 1 ) - د : ندارد .