هم در اين سوره مىگويد « 1 » :
. . . ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَ يَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ . وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ
.
« اين محمّد نيست مگر همچون شما آدمى . مىخورد همچون شما . و مىآشامد همچون شما از آنچه شما مىخوريد و مىآشاميد . اگر شما طاعت داريد او را ، به درستى كه باشيد زيانكاران . »
مردمان را همه غلط در سر از چنين چيزها افتاده است كه مىپندارند كه انبياء و اولياء نه آدمىاند ! و طعام و شراب نخورند ! در بازارها فرا نروند ! و اين از جهل ايشان است . دوست و دشمن ، صدّيق و زنديق ، و انبياء و فرعونان ، همه در صحراى دنيا فراوامىروند ، و همه خلق ايشان را مىبينند ؛ هم آن مىخورند كه ديگران مىخورند ، و هم آن مىپوشند كه ديگران مىپوشند ، و همه از آدماند و از حوااند . امّا فضل خداى و هماى همايون پرواز سعادت تا بر سر كه كرده است ، و منشور دولت دربار كه تعبيه كرده است ؟ كار كار اوست ، و دولت دولت اوست ؛ او گوى سعادت ازل به ميدان ابد افگند ، و گفتوگوى به دست ديگران بماند ! يكى بيتى مىگويد :
گر به باده دگران عيب كنندم تو مكن * باده در دست من و باد به دست دگران !
بدانكه احمقى چند از حماقت و جهل خويش ابو جهل ملعون ، و فرعون ، و نمرود ملعون را از سبب متاع دنيا را پسروى كردند ، و كارها بر بدل كردند ، امروز اغلب خلق هم بر اين پردهاند .
هركس كه گوسفندى چند ، اگر شترى چند ، اگر اسبى چند ، اگر پارهاى ضياع و متاع دنيا دارند ، هم آن دعوى سر از گريبان ايشان بر مىزند ؛ امّا چون دانند كه راست نيايد ، آن دعوى در باقى كردهاند . هر عزّ و دولت كه آن از متاع دنيا باشد ، همچون دنيا باشد . عزّ بايد كه از درياى عزّت باشد ؛ قوله تعالى :
وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ .
هر عزّ كه او نه از درياى عظمت و عزّت او باشد ، همچنان ( آن ) فرعون و نمرود و بو جهل و مانند ايشان باشد : همچون سبزهء دنيا باشد ؛ بنمايد و لكن نپايد .
قوله تعالى :
اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا . . .
تا آنجا كه گفت : و فى الآخرة عذاب شديد .
هر عزّى كه از دنيا و متاع او خيزد آخرش عذاب باشد . عزّ انبياء و آن دوستان خداى نه از دنياست ؛ ايشان عزّ از جاى ديگر آوردند . عزيزكننده و ذليلكننده يكى است :
تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ
هامش
( 1 ) - مراد سورهء 23 ( - المؤمنين ) ، و ده آيهء بعد از آيهء پيش از آن :فَقالَ الْمَلَأُ . . .