نباشد از ما هيچ كار نيايد كه او را شايد . اعتقاد بايد داشت كه يك نظر فضل او بنده را چندان فايده دهد كه عمل و كسب چندساله . و قياس فضل از اين يك كار بر بايد گرفت ، و اين را منكر نتوان شد . و اين قياس از كار انبياء و رسل بر بايد گرفت ، تا ايشان چه جهد كردند تا نبى گرديدند ، و به كدام كار مستحق نبوت شدند ؟ مرا بگوى ! تا خداى تعالى نخست اشخاص انبياء را بيافريد ؟ اگر قضاى تقدير نبوت و رسالت كرد ؟ - هيچ شك نيست كه قضاى تقدير و مشيّت « 1 » ، پيش از آفرينش اشخاص بود . چنانكه مهتر ( ص ) را پرسيدند كه : متى كنت نبيّا ؟
قال : كنت نبيّا و آدم بين الماء و الطّين .
« پرسيدند كه از كى فا پيغمبر بودى ؟ گفت : هنوز آدم صلوات اللّه عليه ميان آب و گل بود كه من پيغمبر بودم . » سر و سالار همه انبياء و رسل محمّد مصطفى ( ص ) بود ، پيش از كل آفرينش او بود . به چهل سال نه نماز كرده : و نه روزه داشت ، و نه به هيچ قبله ايمان ( داشت ) ، و نه دانست كه پيغمبر است ، و پيغمبرى و نبوت و ايمان چه باشد ، و شريعت و حلال و حرام چه باشد ، و اگر كسى فرا هر خواجه امام كه هست گويد : شما چه گوييد كه كسى را چهل سال رسد ، و از شريعت و از دين و از كتاب هيچ چيز نداند ، پس از چهل سال از جاى بجهد ، بىآنكه در پيش معلمى و استادى بوده باشد ؟ !
گويد كه : هرچه شما مىكنيد همه هيچ نيست ! شما را از پى من فرا بايد آمد ، تا من شما را راه دين و شريعت بياموزم ! فتوى جمله مفتيان در حق وى چنين باشد كه : از پى وى فرا نبايد رفت ، كه اين مرد نه بر راه است . و ازآنجاكه علم و عقل و فهم ماست همچنين واجب كند ؛ امّا ازآنجاكه علم كامل است ، و حكمت بىسفه ، و مشيّت بىمشاورت ، و قدرت بىعجز ، آن كند كه خود خواهد ، و چنان كند كه هيچ ناقص علم ، و ناقص فهم را بدان هيچ اعتراض نرسد ، و نداى پادشاهى در ملكوت دهد :
. . . ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَ لَا الْإِيمانُ وَ لكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا
.
ديگر ؛ قوله تعالى :
هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ .
چون اين مهتر كه سر و سالار همه خلق بود كه بىهيچ علمى كه او را بود اين خطاب او را راست « 2 » باشد ؛ قوله تعالى :
وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ .
وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَ نَذِيراً وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ .
چون آنكه مقصود و قبلهء همه جهانيان بود در حق او
هامش
( 1 ) - نسخهها : مشيّت بود .
( 2 ) - ت ، د : درست .