است ، و آن را كسانىاند كه آن بر ايشان فريضه است ، و استطاعت آن فرا ايشان داده است ، و حدّ آن كار پيدا كرده است . و بسيار مسلمان است كه اين فريضهها كه بر ديگر مسلمانان هست بر وى نيست ، و اگر هست به مقدار استطاعت اوست .
اوّل : علم بر همه مسلمانان فريضه است ؛ خاصّه : علم نماز ، و روزه ، و آبدست ، و اغتسال .
اين علم بر مسلمانانى كه ايشان عاقل و بالغاند فريضه است . و بسيار مسلمانان مصلح و زيرك باشند كه جمله عمر خود در اين كنند ، و اين را تمام نتوانند آموخت ، و خداى عزّ و جلّ ايشان را بدان نگيرد ؛ زيرا كه آنچه در وسع ايشان درآمد آن به جاى آوردند . كس بود كه جمله علوم بر وى فريضه گردد - كه استطاعت آن همه دارد - و اگر نه به خداى عاصى باشد كه خود را در مقام فتوى فرود آرد ، و در چهار بالش مفتيان نشيند ، « 1 » و اگر كسى ديگر فتوى بدهد در خشم شود « 1 » ! پس جمله علوم او را به دانستن فريضه باشد ، و اگر بدان مشغول نباشد ، و تغافل ورزد ، و فتوى را جواب خطا گويد ملوم و معاتب باشد .
و اگر به تفصيل هريكى مشغول شوم تطويلها افتد ؛ امّا حدّ هر چيزى در هر نوعى از علوم نگاه بايد داشت ، تا هم گوينده را و هم شنونده را از علم برخوردارى باشد ، و چندين تعصّب و گفتوگوى در ميان نيفتد ، و شفقت مسلمانى بر جاى بماند .
فصل : اين فصل را نيك تأمّل كن ! كه اين با كار ما نيك ماند . اغلب ما آن است كه ما همه فضايلجويان فريضه ناسانيم ، تا از مقصود بازماندهايم !
مثل ما قوم ، چون مثل مردى است كه او خواهد كه از شهر و مسكن خويش به شهر ديگر شود ؛ از آن كسانى كه مىگويند كه راه دانند بپرسد كه : تا فلان شهر ، اگر تا فلان ده ، اگر تا فلان ناحيت چند فرسنگ است ؟ آن كس بگويد كه : تا فلان شهر چندين فرسنگ است ، تا بدان ده پنج فرسنگ است . تا بدان ناحيت سى فرسنگ است ، تا به فلان شهر صد فرسنگ است .
مردى روى در راه نهد بدان ده كه او گفت پنج فرسنگ است پنجاه برفت و نرسيد ، و بدان شهر كه گفت سى فرسنگ است شصت برفت و نرسيد ، و بدان ناحيت كه گفت صد فرسنگ است دويست برفت و نرسيد !
اگر مرد از شمار عاقلان است او را بايد دانست كه نه بر راه مىرود و راه گم كرده است ؛ و اگر آنكس كه او را مى راه نموده ، نه راهبر و راهدان بوده است با سر پى بايد شد ، و اگر با كسى همراهى بايد كرد كه راه بداند ، و اگر نه هرچند بيشتر رود از راه دور تر افتد ، و از مقصود باز
هامش
( 1 - 1 ) ) - ت : و اگر كسى ديگر فتوى پرسند . . .