رسول اللّه چه افتاد ؟ گفت : از افتادن گور و عذاب وى ياد كردم ، مرا خبر دادند كه بر وى آسان بكردند و با اين همه فشاردنى بيفشارد گور وى را كه بانگ وى همه جهان بشنيدند ، » و رسول ( ص ) گفت : « عذاب كافر در گور آن بود كه نود و نه اژدها بر وى گمارند ، دانى كه آن اژدها چه بود ؟ مارى بود كه نه سر دارد ، وى را مىگزند و مىليسند و در وى مىدمند تا روز قيامت . » و رسول ( ص ) گفت : « گور اول منزلى است از منزلهاى آخرت ، اگر آسان گذرد آنچه پس از آن بود آسانتر بود ، و اگر دشوار بود آنچه پس از آن بود صعبتر بود و دشوارتر . » بدان كه آنچه پس از اين است : اوّل هول نفخت صور است ، آنگاه هول روز قيامت و درازى آن روز و گرما و عرق آن ، و آنگاه هول عرض دادن و از گناهان پرسيدن ، آنگاه هول نامهها به دست راست و به دست چپ دادن ، آنگاه هول فضيحت و رسوايى كه از آن پديد آيد ، آنگاه هول ترازو و كفّهء حسنات گرانتر آيد يا كفّهء سيّئات ، آنگاه هول مظالم خصمان و جواب ايشان ، آنگاه هول صراط ، و آنگاه هول دوزخ و زبانيه و انكال و اغلال و زقّوم و جحيم و مار و كژدم و عذابهاى آن . و اين عذابها دو نوع است : جسمانى است و روحانى . و ما آنچه جسمانى است در آخر « كتاب احياء » شرح كردهايم بتفصيل ، و هر چيز كه در آن آمده است بياوردهايم ، و آنچه روحانى است در عنوان اين كتاب آوردهايم ، همچنين حقيقت مرگ كه چون بود و حقيقت روح و احوال وى پس مرگ همه در عنوان شرح كردهايم . هر كه خواهد تفصيل عذاب جسمانى بداند بايد كه از « كتاب احياء » طلب كند ، و هر كه خواهد كه روحانى بداند از عنوان اين كتاب طلب كند ، از آنكه آوردن آن در اين كتاب دشوار بود ، و ما بدين قدر كه آمد اقتصار خواهيم كرد تا كتاب دراز نشود .
و ختم كنيم كتاب را به حكايات خوابها كه ديدهاند بزرگان در احوال مردگان .
بدان كه راه نيست اهل عالم را به معرفت احوال مردگان الّا از راه
كيمياى سعادت ( فارسى ) — صفحة 630
مساهمون: الغزالي
ص٦٣٠