خوردن دارد . پس اين حكم به هرزه نيست بلكه به اسباب است . و هر كسى را براى كارى كه آفريدهاند اسباب آن وى را نيز مهيّا مىكنند ، نه آنكه بىسبب بدان كار مىرسانند . و براى اين گفت رسول ( ص ) : اعملوا فكلّ ميسّر لما خلق له [ 1 ] تو از اعمال و احوال خويش ، كه بر تو مىرانند بقهر ، بشارت عاقبت خويش بر خوان ، چون جهد و تكرار غالب شد بر تو ، بدان كه اين بشارتى است كه مىنمايد كه تو را به سعادت امامت حكم كردهاند اگر تمام به سر برى ، و اگر بطالت و عطلت بر تو غالب كردهاند و اين بيهوده در دل تو افكندهاند كه گويى كه « اگر در ازل به جهل من حكم كردهاند تكرار رنج چه سود دارد ؟ » از اينجا منشور جهالت خويش بر خوان و بدان كه نشان آن است كه هرگز به درجهء امامت نخواهى رسيد . و در جمله آخرت را بر دنيا قياس كن
ما خَلْقُكُم و لا بَعْثُكم الّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ
[ 2 ] ،
سَواءً مَحيْاهُمْ وَ مَماتُهُم
[ 3 ] . و چون اين حقايق بشناختى اين هر سه اشكال برخيزد و توحيد قرار گيرد و معلوم شود كه ميان شرع و عقل و توحيد هيچ تناقض نيست به نزديك كسى كه وى را چشم بصيرت گشاده گردد . و اندر اين معنى بيش از اين تطويل نكنيم كه اين كتاب چنين سخنها احتمال نكند [ 4 ] .
پيدا كردن ايمان ديگر كه بناى توكل بر آن است
بدان كه گفتيم كه توكّل مبنى بر دو ايمان است : يكى توحيد و آن شرح كرديم ، ديگر آنكه بدانى كه آفريدگار وى است ، و همه به وى است ، و با اين همه رحيم است و حكيم است و لطيف است ، و عنايت و شفقت وى در حق هر مورچه و سارخكى [ 5 ] تا به آدمى مىرسد بيشتر است از شفقت مادر بر فرزند ، چنان كه در خبر آمده است . و بدانى كه عالم و هر چه در عالم است بر
هامش
[ 1 ] عمل كنيد كه هر كسى آمادگى دارد براى آنچه از براى آن آفريده شده است .
[ 2 ] ( قرآن ، 31 - 28 ) ، نيست آفرينش شما ( در اين جهان ) و نه بر انگيختن شما ( در آن جهان ) مگر چون ( آفريدن و بر انگيختن ) يك تن .
[ 3 ] ( قرآن ، 45 - 21 ) ، بر همسانى است زندگانى و مرگ ايشان .
[ 4 ] احتمال كردن ، تحمّل كردن .
[ 5 ] سارخك ، پشه .