قَبْلَ انْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبّى
[ 1 ] . و ليكن در جمله بدان كه آفريدهها دو قسم است :
يك قسم خود ما را از آن هيچ خبر نيست و در وى تفكّر نتوانيم كرد ، چنان كه گفت :
سُبْحانَ الَّذى خَلَقَ الْازْواجَ كُلَّها مِمّا تُنْبِتُ الْارْضُ وَ مِنْ انْفُسِهِمْ وَ مِمّا لا يَعْلَمونَ
[ 2 ] .
و امّا آنچه ما را از آن خبر هست دو قسم است :
يكى آنكه به چشم نتوان ديد ، چون عرش و كرسى و فريشتگان و ديو و پرى و اجناس اين . تفكّر در اين نيز دشخوار بود .
پس بر آن اختصار كنيم كه ديدنى است و آن آسمان است و آفتاب و ماه و ستارگان و زمين و آنچه بر وى است ، چون كوهها و درياها و بيابانها و شهرها ، و آنچه در كوههاست از جواهر و معادن ، و آنچه بر روى زمين است از انواع نبات و حيوان جز آدمى ، تا به آدمى رسد ، و وى از همه عجبتر ، و آنچه ميان آسمان و زمين است ، چون ميغ و باران و برف و تگرگ و برق و رعد و قوس قزح و علامات كه در هوا پديد آيد .
پس جمله و فذلك اين است ، و در اين هر يك مجال تفكر است ، چه همه عجايب صنع حق - تعالى - است ، پس به بعضى از اين اشارتى مختصر بكنيم . و اين همه آيات حق - تعالى - است كه تو را فرموده است تا در آن نظر و تفكّر كنى ، چنان كه گفت :
وَ كَايِّنْ مِنْ ايَةٍ في السَّموات وَ الارْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَ هُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ
[ 3 ] . و گفت :
اوَ لَم يَنْظُرُوا في مَلَكُوتِ السَّمواتِ وَ الارْضِ وَ ما خَلَقَ اللّهُ مِنْ شَيءٍ
[ 4 ] ؟ و گفت :
انَّ في خَلْقِ السَّمواتِ وَ الارْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيلِ وَ النَّهارِ لَاياتٍ لِاولِى الْالبابِ
. « 1 » و چنين آيتها بسيار است ، پس اندر اين آيات تفكّر مىكن :
هامش
[ 1 ] ( قرآن ، 18 - 109 ) ، بگوى كه اگر دريا مداد ( مركب ) بودى نبشتن سخنان خداوند مرا ، مداد ( دريا ) برسيدى ( تمام شدى ) و نيست گشتى پيش از آنكه سخنان خداوند من .
[ 2 ] ( قرآن ، 36 - 36 ) ، پاكى و بىعيبى آن خداى را كه بيافريد همه گونهها را از آفريدگان جفت جفت از آنچه زمين مىروياند و از تنهاى مردمان و ديگر همهء جانوران و از آنچه آفريدگان ندانند .
[ 3 ] ( قرآن ، 12 - 105 ) ، و چند نشان در آسمان و زمين كه مىگذرند بر آن ( مشركان مكّه ) و ايشان از ( ديدن نشانهاى يكتاى اللّه در ) آن رويهاى گردانيده و غافل .
[ 4 ] ( قرآن ، 7 - 185 ) ، در ننگرند در آنچه از نشانهاى پادشاهى خداست در آسمانها و زمينها و آنچه خداى آفريد از هر چه آفريد ؟
( 1 ) ص 357 - ح 2 .