و اگر آيد و اگر شود تو از آن فارغ باشى . كمال اين است و ليكن محل غرور احمقان است ، كه هر كه به ترك مال دنيا بنتواند گفت خويشتن را اين عشوه دادن [ 1 ] گيرد كه از مال فارغم ، و چون فرق كند ميان آنكه مستحق مال وى بر گيرد يا آب از دريا بر گيرد يا مال ديگرى بر گيرد ، در غرور است و بايست [ 2 ] مال در باطن وى است . پس اصل آن است كه دست از مال بدارد تا تواند و از وى بگريزد تا از جادوى وى برهد . يكى عبد اللّه مبارك را گفت : « يا زاهد . » گفت : « زاهد عمر عبد العزيز است كه مال همه دنيا در دست وى است ، و با آنكه بر آن قادر است در آن زاهد است . اما من كه چيزى ندارم از من زاهدى چون درست آيد ؟ » و ابن ابى ليلى فرا ابن سيرين گفت [ 3 ] :
« مىبينى كه اين بو حنيفه ، اين جولاهه بچه را ، كه هر چه ما بدان فتوى كنيم بر ما رد كند . » گفت : « ندانم جولاهه بچه است يا چيست ، اما اين دانم كه دنيا روى به وى آورده است و وى از آن مىگريزد ، و روى از ما بگردانيده است و ما آن را مىخوانيم . » و ابن مسعود گفت : « هرگز ندانستم كه در ميان ما كسى است كه دنيا دوست دارد تا اين آيت فرود آمد كه
مِنْكُم مَنْ يُريدُ الدُّنيا وَ مِنْكُم مَنْ يُريدُ الْاخِرَةَ
[ 4 ] ، و اين آيت ديگر كه
وَ لَو انّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ انِ اقْتُلُوا انْفُسَكُم اوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ ما فَعَلُوهُ الّا قَليلٌ مِنْهُم
[ 5 ] . چون مسلمانان گفتند اگر بدانستمانى كه محبّت خداى - تعالى - در چيست همه بكردمانى و اين آيت آن وقت فرود آمد . و بدان كه يخ به زر بفروختن چندين سرمايه نخواهد ، كه اين همه عاقلان دانند كه نسبت دنيا با آخرت كمتر است از نسبت يخ با زر ، و ليكن خلق از اين محجوباند ، به سه سبب : يكى ضعف ايمان ، و ديگر غلبهء شهوات در حال ، و سديگر تسويف و تأخير كردن و خود را وعده دادن كه پس از اين
هامش
[ 1 ] عشوه دادن ، فريب دادن .
[ 2 ] بايست ، ضرورت ، نياز .
[ 3 ] در « ترجمهء احياء » :
ابن ليلى ، ابن شبرمه را گفت . ( منجيات ص 594 ) .
[ 4 ] ( قرآن ، 3 - 152 ) ، كس هست از شما كه اين جهان مىخواهد و كس هست از شما كه آن جهان مىخواهد .
[ 5 ] ( قرآن ، 4 - 66 ) ، و اگر ما بر ايشان فريضه نبشتيمى كه خويشتن را بكشيد يا از خانومان خود بيرون شويد نكردند آن مگر اندك كس از ايشان .