دلهاى ايشان چنان صافى بود كه بىترجمان زبان از انديشهء يكديگر خبر مىداشتند . و اگر كسى بدين صفت نبود بارى كمتر از آن نبود كه در اين آرزو باشد . و اگر اين نيز نبود بارى بدين ايمان دارد .
پيدا كردن حقيقت زهد و فضيلت آن
بدان كه هر كه يخ دارد به وقت گرما و بر آن حريص باشد ، تا چون تشنه شود آب بدان سرد كند ، كسى بيايد كه آن برابر زر بخرد ، آن حرص وى در يخ بشود از حرص زر ، گويد كه روزى آب گرم خورم و صبر كنم ، و اين زر همه عمر با من بماند ، بستانم اولىتر از آنكه اين يخ نگاه دارم ، كه خود بنماند و شبانگاه را بگداخته باشد . اين ناخواستن وى يخ را در مقابلهء چيزى كه بهتر از آن است ، آن را زهد گويند در يخ . حال عارف در دنيا همچنين باشد ، كه بداند كه دنيا در گذار است ، كه بر دوام مىگذرد و مىگدازد و وقت مرگ تمام برسد [ 1 ] . چون آخرت بيند صافى و باقى ، كه هرگز نبرسد و نمىفروشند الّا به دست داشتن از دنيا ، دنيا در چشم وى حقير شود و در عوض آخرت دست بدارد ، كه بهتر از آن است . اين حالت وى را زهد گويند . به شرط آنكه اين زهد در مباحات دنيا باشد ، اما از محظورات خود فريضه بود . و ديگر آنكه با قدرت باشد ، امّا آنكه بر دنيا قادر نبود زهد از وى صورت نبندد ، مگر چنان بود كه اگر به وى دهند نيز نستاند . و ليكن اين تا نياز مايند نتوان دانستن ، كه چون قدرت پديد آيد نفس به صفتى ديگر شود ، و اين عشوه كه داده باشد [ 2 ] بگردد . و ديگر شرط آنكه مال از دست بدهد و نگاه ندارد و جاه نيز از دست بدهد ، كه زاهد مطلق آن بود كه همه لذّتهاى دنيا در باقى كند [ 3 ] ، و با لذّت آخرت عوض كند . و اين معاملتى و بيعتى باشد ، و ليكن در اين بيع سود بسيار بود ، چنان كه اللّه - تعالى - گفت :
انَّ اللّهَ اشْتَرى مِنَ المُؤْمِنينَ انْفُسَهُمْ وَ امْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّة
[ 4 ]
هامش
[ 1 ] به رسيدن ، تمام شدن ، باقى نماندن ، در « ترجمهء احياء » : دنيا چون برف است در آفتاب نهاده ، هميشه مىگدازد تا نماند . و آخرت چون گوهرهايى است كه آن را فنا نيست . ( منجيات ، ص 591 ) .
[ 2 ] عشوه دادن ، فريب دادن .
[ 3 ] در باقى كردن ، ترك كردن ، به دور افكندن .
[ 4 ] ( قرآن ، 9 - 111 ) ، خداى بخريد از گرويدگان تنهاى ايشان و مالهاى ايشان تا بهشت ايشان را بود .