پيدا كردن حاجت به صبر در همه اوقات
بدان كه بنده اندر همه اوقات از چيزى خالى نبود كه موافق هواى وى بود يا مخالف هواى وى ، و در هر دو حال به صبر حاجت بود .
امّا آنچه موافق هواى وى بود
چون مال و نعمت و جاه و تندرستى و زن و فرزند بمراد و آنچه بدين ماند ، و صبر در هيچ حال از اين مهمتر نيست ، كه اگر خويشتن فرونگيرد و در تنعم فراخ فرا رود [ 1 ] و دل بر آن بنهد و با آن قرار گيرد ، در او بطر و طغيان پديد آيد ، چه گفتهاند كه همه كس در محنت صبر كند ، امّا در عافيت صبر نكند ، مگر صدّيقى . و چون مال و نعمت بسيار شد به روزگار صحابه ، گفتند : « مدّتى در محنت بوديم صبر بهتر توانستيم كرد از اينكه اكنون در نعمت و توانايى . » و از اين گفت خداى - تعالى :
انَّما امْوالُكم وَ اولادُكم فِتْنَةٌ
[ 2 ] . و در جمله صبر كردن در توانايى دشوار بود . و عصمت مهين آن بود كه توانايى نبود . و صبر در نعمت آن بود كه دل بر آن ننهد و شادى بسيار نكند بدان ، و بداند كه عاريت است و زود از وى بخواهند ستدن ، بلكه خود آن را نعمت نداند ، كه باشد كه آن سبب نقصان درجات وى است در قيامت . پس به شكر آن مشغول بود تا خداى - تعالى - از مال و از تندرستى و از هر نعمت كه دارد مىدهد ، و اندر اين هر يكى به صبرى حاجت بود .
امّا آن احوال كه موافق هواى وى نبود
سه نوع است : يكى آنكه به اختيار وى بود ، چون طاعت و ترك معصيت ، و ديگر آنكه به اختيار وى نبود ، چون بلا و مصيبت ، و ديگر آنكه اصل به اختيار وى نبود و ليكن وى را در دفع و مكافات اختيار بود ، چون برنجانيدن مردمان .
هامش
[ 1 ] فراخ فرا رفتن ، از حد خود تجاوز كردن ، اسراف .
[ 2 ] ( قرآن ، 8 - 28 ) ، كه فرزندان شما و سود و زيانهاى شما آزمايشاند به نزديك شما .