امّا علاج عملى
آن است كه راه متواضعان گيرد اندر همه احوال و افعال ، چنان كه رسول ( ص ) نان بر زمين خوردى و تكيه نزدى و گفتى : « من بندهام چنان خورم كه بندگان خورند . » و سلمان ( رض ) را گفتند : « جامهء نيكو [ 1 ] چرا در نپوشى ؟ » گفت :
« من بندهام اگر روزى آزاد شوم اندر آخرت ، از جامهء نيكو [ 2 ] در نمانم . » و بدان كه يكى از اسرار نماز تواضع است كه به ركوع و سجود حاصل آيد ، كه روى كه عزيزتر است بر خاك نهد كه خوارتر است ، كه كبر عرب چنان بودى كه پيش كس پشت خم ندادندى ، پس اين سجود قهرى [ 3 ] عظيم بود بر ايشان . پس بايد كه هر چه كبر فرمايد [ 4 ] ، خلاف آن كند و كبر بر صورت و بر زبان و بر چشم و بر نشست و بر جامه و بر همه حركات و سكنات پيدا آيد ، بايد كه همه از خويشتن دور كند بتكلّف [ 5 ] ، تا طبع گردد .
و آثار كبر بسيار است :
يكى آنكه خواهد كه تنها فرا نرود تا كسى با وى نباشد ، بايد كه از اين حذر كند . حسن بصرى ( رض ) هر كه با وى برفتى بنگذاشتى ، گفتى :
« دل باز اين [ 6 ] بر جاى نماند . » بودردا ( رض ) گويد : « چندانكه مردم با تو بيشتر همىروند تو از خداى - تعالى - دور تر همىشوى . » و رسول ( ص ) اندر ميان قوم رفتى ، و گاه بودى كه ايشان را اندر پيش كردى .
و ديگر آنكه خواهد كه مردمان در پيش وى بر پاى بايستند و بر وى برپاىخيزند . و رسول ( ص ) كراهيت داشتى كه كسى بر وى بر پاى خيزد .
على - كرّم اللّه وجهه - گويد : « هر كه خواهد كه دوزخى [ 7 ] را بيند ، گوى : اندر مردى نگر نشسته و ديگرى اندر پيش وى بر پاى ايستاده . »
هامش
[ 1 ] نيكو ، زيبا .
[ 2 ] نيكو ، زيبا .
[ 3 ] قهر ، عذاب .
[ 4 ] امر كند
[ 5 ] با زحمت ، به سختى .
[ 6 ] با اين .
[ 7 ] دوزخى ( « ى » نسبت ) ، جهنمى ، شايستهء جهنم .