اصل ششم . - علاج بخل و حرص در گرد كردن مال
بدان كه شاخههاى دنيا بسيار است و يكى از شاخههاى وى مال و نعمت است و يكى جاه است و حشمت ، و همچنين شاخههاى ديگر دارد .
اما فتنهء مال عظيم است . و عظيمتر فتنهاى آن است كه خداى - تعالى - وى را عقبه خوانده است و گفته :
فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ . وَ ما ادْريكَ مَا الْعَقَبَةُ . فَكُّ رَقَبَةٍ . اوْ اطْعامٌ في يَوْمِ ذى مَسْغَبَةٍ
[ 1 ] . و هيچ عقبه عظيمتر از اين نيست ، از آنكه از وى چاره نيست ، كه وى [ 2 ] نيز باز آنكه [ 3 ] سبب قضاى شهوت است زاد راه آخرت است ، كه از قوت و لباس و مسكن چاره نيست و اين عين مال است و به مال به دست توان آورد . پس اندر نايافت وى صبر نيست و اندر يافت وى سلامت نيست . اگر نباشد درويشى بود كه از وى [ 4 ] بيم كفر است ، و اگر باشد توانگرى بود كه از وى بيم بطر است . و درويشى را دو حالت است : يكى حرص و ديگر قناعت - و اين [ 5 ] محمود است . و حريص را دو حالت است :
يكى طمع به مردمان و ديگر كسب به دست خويش - و اين [ 6 ] محمود است . و توانگر را دو حالت است : يكى بخل و امساك و ديگر دادن و سخاوت . و دهنده را دو حالت است : يكى اسراف و ديگر اقتصاد . و از اين هر دو حالت
هامش
[ 1 ] ( قرآن 90 - 11 - 14 ) ، نيز خويشتن را در آن عقبه نيفكنده است . و چه دانى تو كه آن عقبه چيست ؟ سبب نجات از آن عقبه گشادن گردنى ( آزاد كردن بردهاى ) است . با طعام دادن اندر روزى با گرسنگى ( اندر روزى كه تو گرسنه باشى ) .
[ 2 ] مال .
[ 3 ] با آنكه .
[ 4 ] از درويشى ( فقر ) .
[ 5 ] قناعت .
[ 6 ] كسب به دست خويش .