گفت : « بسيار روزهدار باشند كه نصيب ايشان از روزه جز گرسنگى و تشنگى نبود . » پنجم آنكه به وقت افطار حرام و شبهتها نخورد ، و از حلال خالص نيز بسيار نخورد . چه ، هرگاه كه به شب آنچه به روز فوت شده باشد تدارك كند چه مقصود حاصل شود ؟ كه مقصود از روزه ضعيف كردن شهوتهاست ، و طعام دوباره بهيكبار خوردن شهوت را زيادت كند - خاصه كه الوان طعام جمع كند ، تا معده خالى نبود دل صافى نشود ، بلكه سنّت آن بود كه به روز بسيار نخسبد ، تا اثر ضعف و گرسنگى در خود بيابد . و چون شب اندك نخورد ، زود در خواب شود و نماز شب نتواند كرد . و براى اين رسول ( ص ) گفت كه « هيچ وعاء [ 1 ] - كه پر كنند - نزديك حق - تعالى - دشمنتر از معده نيست . » ششم آنكه پس از افطار ، دل وى ميان بيم و اميد معلّق بود ، كه نداند كه روزهء وى پذيرفته است يا رد كرده . و حسن بصرى روز عيد به قومى گذر - كرد كه مىخنديدند و بازى همىكردند ، گفت : « خداى - تعالى - ماه رمضان را ميدانى ساخته است تا بندگان وى در طاعت خداى پيشى جويند ، گروهى سبقت گرفتند و گروهى باز پس افتادند ، عجب از كسانى كه مىخندند و حقيقت حال خويش نشناختند ! به خداى كه اگر پرده از روى كار بردارند پذيرفتگان به شادى خويش مشغول شوند ، و مردودان به اندوه خويش ماتم گيرند ، و هيچ - كس به بازى و خنده نپردازد . » پس ، از اين جمله بشناسى كه هر كه از روزه به ناخوردن طعام و شراب [ 2 ] اقتصار كند ، روزهء وى صورتى بىروح باشد ، كه روح و حقيقت روزه آن است كه خويشتن به ملايكه مانند كند - كه ايشان را شهوت نيست اصلا ، و بهايم را شهوت غالب است و از ايشان دورند بدين سبب . و هر آدمى كه شهوت بر وى
هامش
[ 1 ] وعاء . ظرف ، آوند .
[ 2 ] شراب ، آشاميدنى .