كه در آن عهد صد دير بودائى و سه هزار شمن و زاهد و راهب داشته ، در خود دير نوبهار كه صد تن شمن داشته در مدت يك ماه منزل كرده است و طشتى كه بودا براى غسل و تطهير به كار مىبرده است در آنجا محفوظ بود . يك دندان بودا و جاروب وى را هم زائر مزبور در آنجا ديده است . ابو بكر محمد بن جعفر نرشخى ( 286 - 348 ه ) نيز به بازار ماخ بلخ - كه سال تا سال بتان تراشيدندى بدين بازار بروز معين حاضر كردندى و فروختندى و مردمان خريدندى « 1 » - اشاره كرده است .
بسيارى از محققين برآنند كه نام گئوتم « 2 » كه در فروردين يشت اوستا آمده است مقصود بوداست كه نام يكى از ديويسنان و از رقباى زردشت است قسمتى از آئين مانى كه در عهد دومين پادشاه ساسانى شاپور اول ( 240 - 271 ميلادى ) ظهور نموده از تعليمات بوداست .
اما نوبهار بلخ كه در اصل نووهار بوده است به معنى دير نو است و در فرهنگ انجمن آرا خصوصيات اين دير را كه بعدها به آتشكده منسوب شده است آورده است . در عصر خلافت هارون الرشيد كه فضل برمكى حاكم خراسان شد ( 179 ه ) براى سركشى به بلخ رفت و در آنجا دستور داد تا نوبهار را ويران سازند ولى شالودهء آن بقدرى استوار بود كه به آسانى خراب نمىشد و فقط قسمتى از آن از هم فروريخت ، آنگاه مسجدى در جاى آن برپا كردند و چون آن دير و آتشكده بهترين يادگار نياكان فضل بود شعرا در مدح او قصيدهها سرودند و اين عمل بىباكانهء او را بسيار ستودند « 3 » .
در سال 86 ه يعنى عهد حكومت وليد بن عبد الملك اموى كه قتيبة بن مسلم باهلى بلخ را محاصره كرد و جعفر برمكى در اين
هامش
( 1 ) . مزديسنا ، ص 326 .
( 2 ) . يشتها ، پورداود ، ص 29 اين نكته را نمىپذيرد .
( 3 ) . برمكيان ، تأليف محمد عبد الرزاق كانپورى ، ص 48 .