است و اسحاق جدّ ايشان ، از اين جهت اسنادِ ذبح را به اسحاق مىدهند تا به سبب اين دعوى كاذب بر عرب فخر كنند « 1 » .
امّا ابن بابويه رحمه الله گفته كه : روايات مختلف است در ذبح ؛ و نمىتوان ردّ كرد اخبار را ؛ هرگاه صحيح باشد طرق آنها ، و ذبيح اسماعيل بوده است ، و لكن چون اسحاق متولّد شد بعد از او ، آرزو [ كرد ] كه كاش پدرش به ذبح او مأمور شده بود و او صبر مىكرد براى امر خدا ، و تسليم و انقياد مىكرد چنانچه برادرش اسماعيل صبر كرد و منقاد شد ، پس به درجهء او مىرسيد در ثواب ، چون خدا از دلش دانست كه او در اين آرزو صادق است او را در ميان ملائكه ذبيح ناميد براى آنكه آزوى ذبح مىكرد ( و اين مضمون به سند معتبر از صادق عليه السلام منقول است « 2 » ) ؛ پس ذبيح اسماعيل عليه السلام بوده است نه اسحاق ، چنانچه حضرت رسول صلى الله عليه و آله فرموده : « أنَا ابنُ الذّبيحَين » « 3 » ، يعنى : « منم پسر دو ذبيح » ( كه يكى اسماعيل عليه السلام و ديگرى عبداللَّه ، كه پدر آن حضرت باشد ) .
ذبيح عبداللَّه : و ملخّص اين آن است كه :
عبدالمطّلب نذر كرده بود كه هرگاه خدا ده پسر به او كرامت فرمايد ، يكى را در راه خدا قربانى كند ، چون يازده پسر از او به هم رسيد نذر خود را به خاطر آورد ، پس فرزندان خود را جمع نمود و طعامى براى ايشان مهيّا كرد ، چون تناول نمودند گفت : اى فرزندان ، مىدانيد كه شما همه بر من گرامى بوديد ، و به مثابهء نور ديدهء من بوديد و خارى در پاى هيچ يك از شما نمىتوانستم ديد ، و لكن حقّ خدا بر من واجبتر است از حقّ شما ؛ و با خداى خود نذر كرده بودم كه هرگاه ده فرزند يا زياده بر من عطا كند ، يكى را قربانى كنم ، اكنون خدا بر من عطا فرموده شماها را ، چه مىگوييد در باب نذر من ؟ همه ساكت شدند و به يكديگر نظر مىكردند تا آنكه عبداللَّه كه از همه كوچكتر بود گفت : اى پدر ، ما فرزندان توييم و هر چه فرمايى اطاعت داريم ، و پناه مىبريم به خدا از مخالفت
هامش
( 1 ) - بحار 12 / 134 ب 6 و 87 / 116 .
( 2 ) - الفقيه 2 / 230 ذيلح 2278 ؛ بحار 12 / 123 ب 6 ذيلح 1 ؛ خصال 1 / 57 ؛ عيوناخبارالرضا عليه السلام 1 / 212 ب 18 ؛ قصصجزائرى / 128 ف 5 .
( 3 ) - اين روايت در منابع بسيار زيادى و در جاهاى مختلف نقل شده است كه به برخى اشاره مىگردد : بحار 36 / 47 ب 32 و 39 / 52 و 74 / 61 ب 3 و 96 / 200 ب 36 ذيلح 2 ؛ امالىطوسى / 456 س 16 ذيلح 1020 - 26 ؛ تفسيرقمّى 2 / 226 ؛ خصال 1 / 55 ضمنح 78 ؛ و در منابع ذيل : العددالقويّة ؛ عيوناخبارالرضا عليه السلام ؛ الفصولالمختارة ؛ قصصجزائرى ؛ كنزالفوائد ؛ متشابهالقرآن ؛ مستطرفات ؛ مكارمالاخلاق ؛ المناقب .