بشارة : چنين فرمودهاند كه : هرگاه فديه براى اسماعيل عليه السلام نيامده بود و ابراهيم عليه السلام خود اسماعيل عليه السلام را ذبح مىكرد ، خلّاق عالم براى تمام حجّاج واجب مىفرمود كه يك نفر از اولاد خود برده ذبح نمايد « 1 » .
بيان : بدان كه نزد بعضى [ اعتقاد بر ] آن است كه ذبيح اسحاق است نه اسماعيل ، و دليل ايشان اجماع اهل كتاب است غير از احاديثى كه در خصوص اسحاق عليه السلام وارد شده ، و لكن اشهَر آن است كه ذبيح اسماعيل عليه السلام بوده و اكثر احاديث هم بر اين دلالت دارد ، و ظاهر آيهء كريمه نيز دالّ بر اين است كه در سورهء صافّات ، بعد از قصّهء ذبح ، بشارت اسحاق را به ابراهيم عليه السلام داده چنانچه فرموده : ى وَ بَشَّرْناهُ بِإسْحقَ نَبِيّاً مِنَ الصَّالِحينَى « 2 » ، و اگر ذبيح اسحاق عليه السلام مىبود ، مىبايست كه بشارت مقدّم باشد بر ذبح . و در موضع ديگر فرموده : ى فَبَشَّرْناها بِإسْحقَ وَ مِنْ وَراءِ إسْحقَ يَعْقُوبَى « 3 » ؛ چنين فرمودهاند كه اگر اسحاق مأمور به ذبح شده بود ، چگونه صحيح مىشد كه خداى تعالى بشارت اسحاق و ذريّهء او را به ابراهيم عليه السلام دهد ، و باز امر به ذبح نمايد « 4 » .
و محمّد بن اسحاق قرظى گويد كه : عمر بن عبدالعزيز از من پرسيد كه از فرزندان ابراهيم عليه السلام كدام ذبيح بود ؟ گفتم : اسماعيل عليه السلام ؛ و استدلال كردم به آيهء ى وَ بَشَّرْناهُ بِإسْحقَ نَبِيّاً مِنَ الصَّالِحينَى « 5 » ، بعد از آن شخصى را به شام فرستاد به طلب يكى از علماى يهود كه مسلمان شده بود ، تا از او استفسار اين معنى كند ، چون او را حاضر كردند ، از او سؤال نمود ، گفت : اسماعيل عليه السلام و همهء يهوديان « 6 » اين را مىدانند امّا چون اسماعيل جدّ عرب
هامش
( 1 ) - بحار 15 / 128 ب 1 ضمنح 69 ؛ عيوناخبارالرضا عليه السلام 1 / 212 ب 18 .
( 2 ) - صافات / 112 .
( 3 ) - هود / 71 .
( 4 ) - برخى از منابعى كه اين موضوع را مورد بحث قرار دادهاند عبارتند از : الفقيه 2 / 230 ح 2278 ؛ بحار 12 / 121 ب 6 و 12 / 129 ب 6 ح 7 ؛ تحفالعقول / 375 .
( 5 ) - صافات / 112 .
( 6 ) - عبارت متن « يهودان » . م .