خيلى كمتر از حال بود . وسايل علمى و عملى و فنى و آزمايشگاههاى مختلف براى بررسى در علوم و فراگرفتن معلومات علمى بسيار كمتر از اكنون داشتيم تا آنجا كه به جرأت مىتوانيم ادّعا كنيم امروز دانشگاهها و تشكيلات فرهنگى ما با توسعهء روزافزون و وسعت تشكيلاتى كه مخصوصا در ظرف چند سال اخير به تدريج پيدا كرده است ، از لحاظ اهميت در كشورهاى آسيايى بىنظير است و حتى ما كه تا چند سال پيش از بعضى كشورهاى مزبور دنبالهرو بوديم ، اكنون جلو افتادهايم و اگر سازمان دانشگاه فعلى تهران از نظر موقعيت و اهميت به پايهء دانشگاههاى مهم اروپا و آمريكا نمىرسد ، بارى كمتر از بسيارى از آنها نيست . پس منظور چيست كه موضوع « تجديد حيات علم و دانش در ايران » را پيش كشيده مىگوييم بايد علم و دانش در كشور ما مجددا زنده شود .
براى توضيح گوييم ما فقط يك چيز كسر داريم كه از لحاظ اهميت در رأس كليهء امور آموزشى و فرهنگى قرار گرفته و آن نه تنها در دنياى متمدن امروز درجهء نخستين اهميت را داراست بلكه در تمام ادوار تاريخ ، شالوده و اساس تمدنهاى باستانى بر آن متكى بوده است و آن اينكه علم و دانش بايد تحقيقى و تجسسى باشد نه تبعى و تقليدى و دانشمندان و استادان بايد آنچه را كه در طول عمر فراگرفتهاند و اكنون به دانشجويان مىآموزند با تحقيق و اظهارنظر شخصى همراه و توأمان باشد نه اينكه صرفا محفوظات خود را بىكوچكترين تصرفى به شاگردان ارائه دهند و فقط به نقل قول دانشمندان گذشته يا كنونى بسنده كنند . بعبارت ديگر ، دانشمندان بايد از لحاظ علمى روى پاى خود بند باشند و به عصاى ديگران تكيه نورزند و الّا علم تبعى و تقليدى و معلومات ديگران را بعاريت گرفتن و مانند جعبهء ضبطصوت پس دادن ، هر قدر هم محفوظات و معلومات زياد و تشكيلات علمى و فنى وسيع باشد ، در نظر صاحبنظران و محققان بىارزش و براى جامعه و كشور فاقد اهميت است .
اكنون ، در حدود صد سال است كه علوم اروپايى به ايران نفوذ پيدا كرده و همه مىدانند كه مرحوم ميرزا تقى خان اميركبير با ايجاد و افتتاح دار الفنون در سال 1266 هجرى قمرى منظور اصليش اين بود كه ما را به علوم جديد آشنا سازد و معلومات اروپايى را نيز به معلومات ما بيفزايد ولى معلمين نخستين دار الفنون كه از اروپا آمده بودند ، براى بسط نفوذ سياسى و اقتصادى و تجارى كشورهاى خود در ايران ، از همان اول چنين مصلحت ديدند كه ايرانيان را به شاگردى مكتب اروپاييان عادت دهند و شاگردان خود را طورى تعليم و تربيت كنند كه روح تقليد و تبعيت در آنها تقويت شود نه تحقيق و ابتكار و زمينه را طورى فراهم ساختند كه در محصلين حس كنجكاوى و تصرف و اجتهاد در مطالب علمى به كلى كشته شد . براى نيل به اين منظور ، از همان اوايل امر ، با تبليغات قوى و شديد همه جا شهرت دادند كه معلومات دانشمندان قديم ايران نه به مشاهده و تجربه در طبيعت متكى بوده است و نه بر اصول و مبانى صحيح . تمام معتقدات
دارو مسئله پزشكى قرن ( فارسى ) — صفحة 266
مساهمون: سيد جلال مصطفوى كاشانى
ص٢٦٦