13 . نبض صغير و ضعيف و سريع و متواتر
سبب صغر و ضعف يبوست و ضعف قوّه است ( ليكن چندانكه يبس موجب صلابت و ضعف مانع سرعت نگردد ) * و باعث سرعت و تواتر شدّت حاجت بود .
لهذا گويند كه اين نبض در فصل صيف و بلد حارّ طبعى بود ، زيراكه مزاج هوا در اين فصل و بلد مايل به حرارت و يبوست مىباشد . و اين موجب فرط حرارت غريبه و كثرت تحلّل روح مىگردد . پس ، از جهت اوّلى ، ايجاب سرعت و تواتر مىنمايد ( براى تطفيهء حرارت و دفع بخار دخانى ) ، و از جهت ثانى ، ايجاب صغر مىنمايد ( بنا بر غلبهء يبس بر جرم شريان ) . و ضعف قوّه بنا بر فرط تحليل بود . و اين در بلد حارّهء يابسه مىباشد و در بلد رطب ضيق او موجب صغر نمىشود ، اگرچه [ بلد ] حارّ بود .
و بعضى گفتهاند كه مزاج صيف شديد الحرارة مىباشد ، پس نبض در آن صغير و ضعيف مىگردد . چه ، از شأن هر سوء مزاج است كه نقصان و ضعف در قوّه مىآرد . پس ، هرگاه قوّه ضعيف شد ، ممكن نيست كه شريان را بسط تام دهد و نبض را عظيم گرداند . و از اين جهت ، نبض - در اين وقت - سريع متواتر مىگردد تا كه آن هر دو نايب عظم شوند در ادخال هوا .
و نبض ساكنان بلدان حارّه - به منزلهء بلاد حبشه - شبيه به نبضى باشد كه در صيف بود .
و كذا ، هواى حارّ نبض را شبيه به نبض صيفى مىگرداند ؛ لكون سببه المذكور .
و ايضا ، در رياضت كه طويل و شديد بود و ضعف حادث كند - و كذا در اوجاع شديده * و امراض خبيثه * و اعراض نفسانيّه * و عدم غذا * و استفراغ مفرط * و ديگر محلّلات قوّه - نبض صغير و ضعيف مىشود ( بنا بر انحلال حرارت غريزى كه موجب ضعف قوّه [ است ] و [ عدم غذا و استفراغ مفرط كه موجب ] جفاف آلت است ) و سريع و