جنس نهم مأخوذ از نظام و غير نظام نبض در اختلاف
و آن دو نوع است : مختلف منتظم و مختلف غير منتظم .
اما منتظم
آن است كه براى اختلاف او نظام محفوظ محدود بود كه بر آن دور كند ؛ يعنى اختلاف آن - هر نوع كه باشد - بر يك و تيره بود و آن بر دو وجه است :
يكى . منتظم على الاطلاق
و او آن است كه تكرار آن بر يك اختلاف باشد ؛ مانند آنكه اگر سريع باشد ، سرعت در هر نبضه مثل ثلث « 1 » سرعت نبضه [ اى ] كه مجاور و بعد آن است باشد ( يعنى در آن يك اختلاف باشد ) ، پس بر آن استمرار نمايد .
دوم . منتظم مدوّر
و او آن است كه براى متكرّر آن دو دورهء متخالفه و يا زياده باشد ؛ مانند آنكه سرعت در هر نبضه مثل و ثلث سرعت نبضه [ اى ] كه مجاور آن و بعد از آن است به استمرار رود تا عددى معين ، پس برگردد سرعت هر نبضه مثل و نصف سرعت نبضهاى كه مجاور آن است و بعد از آن ، و مستمر رود تا عددى معين .
هامش
( 1 ) . ( در نسخه ) : و ثلث .