جنس چهارم مأخوذ از قوام آلت
و اين هم منقسم به سه صنف است . زيرا كه آلت - يعنى شريان - يا مطاوع غامز « 1 » بود در انغماز ، يا عاصى بود ، يا متوسط در هر دو . پس :
اوّل لين است
و او آن است كه از غمز انامل به سهولت منغمز شود . چه ، لين كيفيّتى است مقتضاى غمز به سوى باطن . و سببش غلبهء رطوبت است . زيرا كه رطوبت موجب سهولت قبول انغماز و مهيّئ « 2 » تمديد است ( بنا بر ازالهء تكاثف و اعطاى « 3 » ارخا ) . پس ، تمديد در اينجا مطلوب بود از هر جهت كه باشد . چه ، انغماز محتاج به زيادتى تمديد است براى حصول تطويل و تطويل از انخفاض حاصل مىشود ، زيرا كه انخفاض بنا بر حصول تقوّس و انحنا « 4 » در خط مستقيم مىباشد . و خط منحنى اطول از مستقيم بود ، بهر آنكه در علم هندسه مذكور است كه اقصر
هامش
( 1 ) . منظور از غامز انگشت نبّاض است .
( 2 ) . مهيّئ از ريشه هيأ به معنى كمك رساندن ، يارى كردن ، و آسان كردن انجام كار بر انجامدهنده آن است . ( معجم الوسيط )
( 3 ) . ( در نسخه ) : اعطائى .
( 4 ) . ( در نسخه ) : انخنا .