شادمان مىشوند و تصور مىكنند كه بىبى خانه بينوا از آنان سپاسگزارى مىكند « 6 » . خود گل را هم بىبى خانه مىنامند . » مأخذ رابينو ، كتاب خودزكو است . در ترجمه كتاب « گيلان » خودزكو تنها اشاره كوتاهى به اين افسانه شده و بالطبع ضبط شعر گيلكى آن در متنهاى فارسى نيامده است .
در ميان اسناد بهجاىمانده دربارهء پيشينه گيلان در قلمرو هنرهاى نمايشى ، بايد از تذكرهء نصرآبادى ياد كرد . اخبار اين تذكره گوياى اين نكته است كه در گيلان دورهء صفوى ، شاهنامهخوانى رايج بوده است . ميرزا محمد طاهر نصرآبادى از پدر و پسرى شاهنامهخوان نام مىبرد و مىنويسد : « مقيماى زركش : آن هم رشتى است . در فن عروض آگاهست . شعر قدما را خوب مىفهمد . در ابتدا به كسب پدر خود كه شاهنامهخوانى است ، مشغول بوده ، آخر الامر ، بنابر همت از آن كار دست كشيده ، به زركشى مشغول است . » « 7 »
بهرام بيضايى ، در ميان هنرهاى نمايشى ، اشارهاى به قصهگويان و خنياگران تالش دارد و در توصيف آنان مىنويسد : « گورانى بژها و عاشقها و عاشقچيها كه دستهء اول در كردستان و دستهء دوم در آذربايجان و تالش و اطراف ساوه و گاه دشت گرگان و دستهء سوم در دهات خراسان به كار قصهگويى و خنياگرى مشغول بودند . . . » . « 8 »
تعزيه و تعزيهخوانى ، به دليل حضور علويان در گيلان ، گرچه گمان مىرود بايد سابقه نسبتا طولانى داشته باشد ، ولى اسناد كافى دربارهء آن وجود ندارد .
در ميان آثار سياحان خارجى و نيز ايرانى ، يادداشتهاى پراكندهاى دربارهء تعزيه و تكايا ديده مىشود كه با توجه به آنها تا حدودى مىتوان به قدمت و موقعيت تعزيه در گيلان پى برد .
پيترجى . چلكووسكى در « كتابشناسى » تعزيه با اشاره به يادداشت ساموئل هملين مىنويسد : « او كه در سالهاى 72 - 1770 از جنوب ايران [ ! ؟ ] ديدار كرد ، ديگر ناظر مهم مراسم محرم بود . وى در كتاب خود « 9 » ، از نخستين نوع تكيه در شهر رشت سخن مىگويد . هر قصبه براى خود اماكنى خاص داشت كه وقتى دستهروى محرم به پايان مىرسيد ، صحنههاى زندهاى از واقعه كربلا در آنجا نمايش داده مىشد . » « 10 »
ملگونوف كه در سال 1860 ميلادى ( 1277 ق ) از گيلان ديدن كرده است ، تعداد و اسامى تكاياى گيلان را به شرح زير آورده است : در لاهيجان سه تكيه به نامهاى حاجى باقر ، مير كريم ، پنج پيران - تكايا و بقاع 27 - لنگرود و رودسر هركدام داراى چهار تكيه . رشت داراى 36 تكيه و تكاياى معروف آن تكيه صيقلان ، و تكيهء محله جيركوچه . در اين زمان رشت داراى 270314 نفوس بوده است . « 11 »
ه . ل . رابينو نيز كه از سال 1877 م در گيلان حضور داشته ، مجموع تكاياى رشت را 36 تكيه نوشته و پراكندگى و نشانى تكيهها را در محلههاى رشت مشخص كرده است . هم او به 5 تكيه در لنگرود نيز اشاره دارد . « 12 »
ميرزا محمد حسين حسينى فراهانى در حال سفر از گيلان و اقامت چند روزه در مناطق آن ، در يادداشتهاى خود از تكاياى رشت به شرح زير نام برده است : « قريب پانزده - شانزده تكيهء بزرگ و كوچك دارد . و معروف آنها تكاياى مفصله است . . . تكيهء عيسى خان اعتماد الدوله كه جنب ديوانخانه است ، تكيه وادى الله ( بادى الله ) ، تكيهء آقا فخرا ، تكيهء صيقلان ، تكيهء حاجى محمد كريم تاجر و تكيهء خميران . » « 13 »
دربارهء تعزيهنويسى و يا نسخههاى تعزيه در گيلان ، اطلاعات مدونى در دست نيست . پرويز ممنون در مقاله « تعزيه از ديدگاه تآتر غرب » نمونهاى موزون از گفتگوى امام حسين ( ع ) و ابن سعد از مجلس « شهادت امام حسين » ، ( نسخهء رشت ، مجلس شمارهء 53 در مجموعهء چرولى ) را آورده است :
امام حسين ( ع ) : بيا اى ابن سعد دون دمى تنها تو در پيشم
ابن سعد : چه مرهم مىنهى شاها ز رحمت بر دل ريشم
امام حسين ( ع ) : مگر ز رتبه من اى عمر نهاى آگاه ؟
ابن سعد : فداى نام تو جدت محمد عربى
ترا پدر بود آن شاه كشور تجريد .
امام حسين ( ع ) : مگر كه مادر من نيست دخت نبى ؟
ابن سعد : به رتبه حضرت خير النساست مادر تو
برادرت حسن مجتبى است ، مىدانم .
امام حسين ( ع ) : پس اى لعين خداناشناس بىپروا
بس است اينهمه ظلم و ستم به آل عبا
ابن سعد : الا ! آنى يزيد دون شود از كار من ممنون
امام حسين ( ع ) : يزيد از چيست ممنونت بگو با من تو اى نادان .
ابن سعد : سرت را گر ز تن برم ، شود از كار من شادان
امام حسين ( ع ) : سرم را گر ببرى ، چه گيرى جايزه از وى ؟
ابن سعد : به ازاى سر پاكت حكومت مىكنم بر رى . « 14 »
در ميان بازيهاى ميدانى در گيلان ، در لابلاى متون تاريخى ، يادداشتهائى ديده مىشود كه تا حدودى مىتواند راهنماى ما در جهت شناخت قدمت و نيز ارزش كمى و كيفى يادداشتهاى مزبور به لحاظ محتوا و شكل نمايشى آنها باشد . ابراهيم فخرائى در كنكاشى كه روى متون داشته است ، دربارهء آببازى مىنويسد : « يكى از رسوم متداول گيلان در سابق آببازى بود . » سپس از قول
هامش
( 6 ) . پروفسور هانرى ماسه در كتاب معتقدات و آداب ايرانى ، صفحهء 372 و 373 نيز همين داستان را نقل كرده است .
( 7 ) . تذكره نصرآبادى ، ميرزا طاهر نصرآبادى ، كتابفروشى فروغى ، تهران ، چاپ سوم ، 1361 ، صفحه 379 .
( 8 ) . نمايش در ايران ، بهرام بيضائى ، تهران 1346 ، صفحه 78 .
( 9 ) .Reise durch Russland . . . Reise durch das nordische persien in den jahren 1771 bis in april 1772 ( st . Petersburg , 1774 ) .( 10 ) . تعزيه هنر بومى پيشرو ايران ، گردآورنده پيتر چلكووسكى ، ترجمه داود حاتمى ، انتشارات علمى و فرهنگى ، تهران 1367 ، صفحه 369 . در كتاب ولايات دار المرز گيلان آمده است كه گملين در سال 1771 ميلادى ( 1183 قمرى ) به شرح زير از تكاياى رشت نام برده است : زاهدان ، خميران ، صيقلان ، بازار ، استاسرا ، كياب ، خميران كياب ، نيلوانسرا ، چومارسرا و پسكيا .
( 11 ) . سفرنامه ايران و روس ، عز الدوله و ملگونوف ، به كوشش محمد گلين و فرامرز طالبى ، نشر دنياى كتاب ، تهران 1363 ، صفحهء 176 ، 177 ، 183 ، 184 .
( 12 ) . ولايات دار المرز گيلان ، ه . ل . رابينو ، ترجمهء جعفر خمامىزاده ، انتشارات بنياد فرهنگ ايران ، 1357 ، صفحهء 85 و 87 .
( 13 ) . سفرنامهء ميرزا محمد حسين حسينى فراهانى ، انتشارات فردوسى ، تهران 1362 ، صفحهء 39 . نبايد از نظر دور داشت كه تعزيه ، در محلات و بهويژه در روستاها ، در فضاى آزاد نيز اجرا مىشد .
( 14 ) . تعزيه هنر بومى پيشرو ايران ، پيتر چلكووسكى ، ترجمه داود حاتمى ، شركت انتشارات علمى و فرهنگى تهران 1367 ، صفحه 227 و 228 .