معلمين و شاگردان مدرسهء شمس رشت ( تأسيس 1327 هجرى قمرى ) .
( محتشم السلطنه ) به سال 1325 هجرى قمرى تأسيس نمود . مديريّت اين مدرسه به مسيو لافون
M . Lafont
فرانسوى متخصّص نوغان واگذار گرديده بود . اين مدرسه 2 سال به كار خود ادامه داد كه در سال اوّل 14 نفر و در سال دوّم 35 نفر در آن به تحصيل علم فلاحت و تربيت كرم ابريشم مشغول بودند .
مدرسهء فلاحت بسبب نداشتن وسايلى كه براى آموزش علمى و عملى محصّلين به آنها نياز داشت منحل گرديد .
مدرسهء محمّديه :
اين مدرسه به سال 1336 هجرى قمرى به كوشش سيّد مهدى رشتى و آقا مختار اردبيلى تأسيس گرديد . مديريّت مدرسه را ابتدا شيخ عبد الله راعى عهدهدار بود و در سال 1337 هجرى قمرى يعنى زمانى كه حاجى ميرزا حسن رشديّه به سمت رياست معارف رشت منصوب شده بود ميرزا مجيد خان فرساد مديريّت اين مدرسه را به عهده گرفت .
ميرزا مجيد خان فرساد كه از اهالى زنجان و مردى با فضيلت بود هزينهء مدرسه را از راه نمايش پيسهاى اخلاقى كه به كمك گروه محمّديه روى صحنه مىبرد تأمين مىنمود .
مدرسهء آذرميدخت :
ميرزا حسين خان روحى كرمانى ( نيكروان ) از طلّاب علوم دينى بود و نظام العلماء لقب داشت به قصد تحصيل از كرمان عازم طهران شد و بعد به روسيّه عزيمت نمود و در آنجا زبان روسى را فراگرفت . در بازگشت در رشت مسكن گزيد و در اين شهر همسرى انتخاب كرد .
اين زن كه فرزانه خانم ( مادام مدير ) نام داشت در سال 1337 هجرى قمرى مديريّت مدرسهء آذرميدخت را عهدهدار گرديد . اين مدرسه بعدها با نام « دبيرستان آذرميدخت » توانست سالهاى زيادى به كار خود ادامه دهد .
دار الايتام :
در سال 1335 هجرى قمرى كه قحطى در بيشتر نقاط ايران بروز كرد گيلان در امان مانده بود . در اين سال كه به ( مجاعه ) معروف شد عدهاى قريب 000 ، 30 نفر از شهرهاى مختلف به گيلان آمدند .
با كمك مردم نيكوكار و بازرگانان نوعدوست انجمنى به نام كميسيون خيريه تأسيس گرديد . اين عدّه ابتدا با توجّه به دارائى و همّت خود هريك با اهداء مبالغى به كمك نيازمندان شتافتند و بعد به منظور ايجاد منبع درآمدى مرتّب و پايدار پيشنهاد نمودند از هر پوط « 4 » برنج كه به خارج صادر مىشود مبلغ
معلمين و دانشآموزان مدرسهء متوسطهء 3 كلاسهء رشت در سال 1304 .
10 شاهى به نفع مستمندان دريافت گردد .
تصويب اين پيشنهاد بعهدهء هيئت اتحاد اسلام بود كه در آن دوران در منطقه به صورت قدرت مطلقى درآمده بود . هيئت اتّحاد اسلام موافقت خود را مشروط به اختصاص قسمتى از اين كمك به نفع ايتام دانست . در همين سال مدرسهاى با نام دار الايتام در رشت تأسيس گرديد كه زير نظر هيئتى اداره مىشد . بدين ترتيب با دريافت عوارض يادشده ، كه مدّتى براى هرپوط يك قران و كمى بعد به 5 شاهى رسيد ، توانستند تا حد زيادى در كمك به نيازمندان توفيق پيدا كنند .
مدارس اطراف رشت در فاصلهء سالهاى 1344 - 1329 هجرى قمرى ( 1304 - 1289 شمسى )
مدرسهء پيربازار :
در سال 1329 هجرى قمرى با بيش از 2000 تومان اعانهاى كه توسّط عدّهاى از علاقمندان به فرهنگ جمعآورى گرديده بود توانستند مدرسهاى براى پسران به سرپرستى ميرزا غلامرضا رضوى نيشابورى و نيز كلاسى براى دختران به سرپرستى دختر آقا لطفى قزوينى تأسيس نمايند .
بودجهء مدرسه و نيز كلاسى كه تشكيل شده بود از درآمدى كه در مقابل هر يك تومان عايدى از كرجيهاى حامل مال التجاره يك قران ، و از عوايد حمّالى 10 شاهى ، و از ادارهء حقّ العملكارى تومانى 5 شاهى دريافت مىگرديد تأمين مىشد . با درآمد مذكور علاوه بر پرداخت حقوق معلّمين مرد و زن مىتوانستند به محصّلين نيز به صورت رايگان لباس و غذا بدهند .
كاهش ميزان اين درآمد كمكم باعث ركود كار مدرسه گرديد و سرانجام اين مدرسه توانست با نام « مدرسهء اسلام » به كار خود ادامه دهد .
مدرسهء ويشكا - آجبيشه :
اين مدرسه در سال 1338 هجرى قمرى از طرف هيئت فرهنگ تأسيس گرديد و داراى دو كلاس بود . بودجه اين مدرسه
هامش
( 4 ) . پوط واحد وزن روسى معادل 38046 / 16 كيلوگرم ، قريب 5 من تبريز و كسرى ، كه در گيلان و مازندران و آذربايجان به كار مىرود . نقل از فرهنگ معين ، جلد 1 ، صفحهء 826 .