كارمندان و كاركنان اداره معارف گيلان در سال 1303 .
گردش اجتماعى گروهى از معلمين و محصلين گيلان مربوط به سومين دههء قرن چهاردهم هجرى قمرى ( 1320 - 1330 ) .
معارف آنروز اجاره نمود . چون وضع مالى اداره خوب نبود با موافقت حكمران ( سردار معظم خراسانى ) و پيشكار ماليه ( ميرزا احمد خان آذرى ) و چند تن از مالكين رشت به دولت پيشنهاد نمود كه از هرپوط برنج در موقع صدور به خارج از كشور يا شهرهاى ديگر حدود 3 درصد از بهاى برنج چمپا ، يعنى 5 شاهى ، ماليات توسط گمرك يا ماليّه وصول شود و از محلّ آن عوايد بودجه معارف پرداخت گردد . هيئت وزيران با پيشنهاد مذكور موافقت نمود و تصويبنامهاى در اين مورد صادر و براى اجرا به ماليّه و گمرك ابلاغ نمود .
پس از تأمين ممر درآمد ، با نظر حكمران مقرّر شد 2 دبيرستان در رشت و انزلى و 8 دبستان هم در رشت ، انزلى ، لنگرود ، رودسر و فومن تأسيس گردد .
در آن هنگام بودجهء كل وزارت فرهنگ 000 ، 260 تومان بود و رقمى كه براى اجراى طرح فرهنگى رشت لازم بود بالغ بر 000 ، 30 تومان مىگرديد كه در مقام مقايسه با بودجهء كلّ فرهنگ رقم قابلتوجّهى به نظر مىرسيد .
با توجّه به عايدات حاصله از پوطى 5 شاهى ، كه بالغ بر 000 ، 100 تومان در سال مىشد ، امكان پيشرفت وجود داشت و به همين جهت با ميزان حقوقى 2 برابر آنچه در تهران پرداخت مىگرديد بهترين و شايستهترين افراد را به استخدام فرهنگ درآوردند و آنها در خانههائى خوب و با وسايلى كه از ممالك پيشرفته اروپا اخذ شده بود به كار تعليم و تربيت اشتغال ورزيدند .
وضع پيشرفت دانشآموزان بسيار خوب بود ، بطورىكه در تابستان 1299 كه جمعى از مردم گيلان در اثر هجوم بلشويكها به تهران رفتند اغلب دانشآموزان رشت را كه با اولياء خود به تهران رفته بودند در مدارس پايتخت به يك كلاس بالاتر بردند .
آموزش و پرورش از نهضت جنگل تا سال 1315 شمسى
در سال 1338 هجرى قمرى ( 1298 شمسى ) ميرزا عيسى خان صديق ، رئيس معارف گيلان ، به سبب دلبستگى شديدى كه به پيشرفت فرهنگ داشت در محلّهء سبزهميدان ، در مكانى كه در آن زمان محلّ مدرسهء احمدى بود ، مدرسهاى به نام « مدرسهء متوسّطهء نمرهء يك » تأسيس كرد . مديريّت اين مدرسه بعهدهء آقاى محمّد شبانى و نظامت آن به آقاى احمد نوائى واگذار گرديد و پس از مدتى كه آقاى شبانى به عنوان مستشار به افغانستان اعزام گرديد آقاى نوائى اين مدرسه را اداره مىنمود .
اين زمان مصادف با اوج گرفتن انقلاب در گيلان بود و بدينسبب محلّ اين مدرسه از سبزهميدان به خانه حاج داود منتقل گرديد . اوضاع مدرسه تقريبا مختل شده بود . اين مدرسه مدّتى تحت كفالت كمال الدّين مدنى و بعد هم تحت سرپرستى سيد حسين سياسى كفيل ادارهء معارف در آن ايّام اداره مىشد .
در دوران نهضت جنگل ، ادارهء امور معارف گيلان را ابتدا حاجى محمد جعفر كنگاورى و بعد از او ميرزا حسين خان جودت عهدهدار بودند و وضع فرهنگ همانند گذشته جريان داشت .
تعداد مدارس گيلان در سال 1299 شمسى به 26 باب مىرسيد كه از آن ميان 11 باب ملّى و 11 باب دولتى و 4 باب نيز از مدارس خارجى بودند .
مدارس ملى عبارت بودند از :
اتّحاديه ، اخوّت ، شرف ، فردوسى ، قاآنى ، آذرميدخت ، بنات اسلامى ، بنات سميعى ، بنات النجم ، حيات جاويد و دار الايتام .
و مدارس خارجى عبارت بودند از :
آمريكائى پسران به مديريّت مستر شولر ، آمريكائى دختران به مديريّت ميس كلارك ، مدرسه ارامنهء انوشيروان به مديريّت هامبارطوم ، مدرسهء روسى به مديريّت مسيو سيمون .
علاوه بر مدارس يادشده از طرف جنگليها نيز به تأسيس مدارسى به صورت زير اقدام گرديده بود :
مدرسهء شفت به مديريّت شيخ ابراهيم خليلى ، مدرسهء فومن به مديريّت على حبيبى ، مدرسهء صومعهسرا به مديريّت سيد احمد نقيبى ، مدرسهء ماسوله به مديريّت شيخ على تنها .
در زمانى كه وزارت معارف را نصير الدوله به عهده داشت چند مدرسهء ملّى به دولتى تبديل و شمارهگذارى شد .
پس از خاتمه نهضت جنگل در آبان 1300 شمسى ، كه كفالت معارف گيلان را حاجى ميرزا حسن رشديّه و پس از ايشان هم فلك المعالى دارا بودند ، شفيع خورشيدى سمت مديريّت و مهريار نيز سمت نظامت « مدرسهء متوسّطهء نمرهء يك » را عهدهدار شدند .
به سال 1301 شمسى كه ميرزا عيسى خان صدّيق ( دكتر صديق اعلم ) براى دوّمين بار به عنوان رياست معارف گيلان ، به اين منطقه آمد ، احمد نوائى به